Unit:01 Human Reproductive System

Apr 28
9 min read

Human Reproductive System

Syllabus Topic;

(1)Human Reproductive System

(2)Female reproductive organs structure and -function

(3)Menstrual cycle

(4)Male reproductive organs structure and functions

(5)Process of conception

(1)Human Reproductive System

માનવ પ્રજનન તંત્ર એ સજીવ સૃષ્ટિમાં માનવ જાતિનું અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટેનું સૌથી મહત્વનું તંત્ર છે. આ તંત્ર દ્વારા સ્ત્રી અને પુરુષ બંનેમાં વિશિષ્ટ કોષો ઉત્પન્ન થાય છે, જેના મિલનથી ગર્ભધારણ થાય છે.

૧. સ્ત્રી પ્રજનન તંત્ર (Female Reproductive System)

સ્ત્રી પ્રજનન તંત્ર એ ગર્ભધારણ, ગર્ભનો વિકાસ અને બાળકના જન્મ માટે જવાબદાર છે. તેને મુખ્યત્વે બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: બાહ્ય જનન અંગો અને આંતરિક જનન અંગો.

(અ) આંતરિક પ્રજનન અંગો (Internal Reproductive Organs)

૧. અંડાશય (Ovaries):

સ્ત્રીના પેટના નીચેના ભાગમાં (પેડુના ભાગમાં) ગર્ભાશયની બંને બાજુએ એક-એક એમ કુલ બે અંડાશય આવેલા હોય છે. તે બદામ જેવા આકારના હોય છે. અંડાશયનું મુખ્ય કાર્ય 'અંડકોષ' (Ovum) ઉત્પન્ન કરવાનું અને સ્ત્રી અંતઃસ્ત્રાવો (Estrogen અને Progesterone) પેદા કરવાનું છે.

૨. ફેલોપિયન ટ્યુબ (Fallopian Tubes):

આ બે નળીઓ છે જે અંડાશયને ગર્ભાશય સાથે જોડે છે. તેની લંબાઈ આશરે ૧૦ થી ૧૨ સે.મી. હોય છે. અંડકોષ અને શુક્રકોષનું મિલન (ફર્ટિલાઈઝેશન) આ નળીમાં જ થાય છે.

૩. ગર્ભાશય (Uterus):

ગર્ભાશય એ સ્નાયુબદ્ધ, પોલાણ ધરાવતું અને નાસપતી જેવા આકારનું અંગ છે. તે પેડુના ભાગમાં મૂત્રાશય અને મળાશયની વચ્ચે આવેલું હોય છે. ગર્ભાશયના મુખ્ય ત્રણ ભાગ છે: ફંડસ, બોડી અને સર્વિક્સ (ગર્ભાશયનું મુખ). ગર્ભનો ૯ મહિના સુધી વિકાસ અહીં જ થાય છે.

૪. યોનિમાર્ગ (Vagina):

આ એક સ્નાયુબદ્ધ નળી છે જે ગર્ભાશયના મુખથી શરીરની બહાર સુધી લંબાયેલી હોય છે. તે માસિક સ્ત્રાવના નિકાલ માટે અને બાળકના જન્મ સમયે 'બર્થ કેનાલ' તરીકે કાર્ય કરે છે.

(બ) બાહ્ય જનન અંગો (External Genitalia - Vulva)

બાહ્ય અંગોને 'વલ્વા' કહેવામાં આવે છે, જેમાં નીચેનાનો સમાવેશ થાય છે:

મોન્સ પ્યુબિસ: ચરબીયુક્ત પેશીઓનો બનેલો ઉભરેલો ભાગ.
લેબિયા મેજોરા અને માઈનોરા: યોનિમાર્ગના રક્ષણ માટે આવેલી ચામડીની ગડીઓ.
ક્લિટોરિસ (ભગ્નિકા): અત્યંત સંવેદનશીલ નાનું અંગ.
પેરીનિયમ: યોનિમાર્ગ અને મળદ્વાર વચ્ચેનો સ્નાયુબદ્ધ ભાગ.

પુરુષ પ્રજનન તંત્ર (Male Reproductive System)

પુરુષ પ્રજનન તંત્રનું મુખ્ય કાર્ય શુક્રકોષો (Sperms) ઉત્પન્ન કરવાનું અને તેને સ્ત્રીના પ્રજનન માર્ગ સુધી પહોંચાડવાનું છે.

૧. શુક્રપિંડ (Testes):

પુરુષમાં શરીરની બહાર વૃષણકોથળી (Scrotum) માં બે શુક્રપિંડ આવેલા હોય છે. તે શુક્રકોષો અને પુરુષ અંતઃસ્ત્રાવ 'ટેસ્ટોસ્ટેરોન' ઉત્પન્ન કરે છે.

૨. એપિડિડાયમિસ:

શુક્રપિંડની ઉપર આવેલી ગૂંચળાદાર નળી, જ્યાં શુક્રકોષો પુખ્ત બને છે અને સંગ્રહાય છે.

૩. શુક્રવાહિની (Vas Deferens):

આ નળી શુક્રકોષોને એપિડિડાયમિસથી લઈને મૂત્રમાર્ગ સુધી પહોંચાડે છે.

૪. સહાયક ગ્રંથિઓ:

સેમિનલ વેસિકલ્સ: શુક્રકોષોના પોષણ માટે પ્રવાહી બનાવે છે.
પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ: તે એક ક્ષારીય પ્રવાહી ઉત્પન્ન કરે છે જે શુક્રકોષોની ગતિશીલતા વધારે છે.

૫. શિશ્ન (Penis):

આ પુરુષનું બાહ્ય અંગ છે, જેના દ્વારા પેશાબ અને વીર્ય (Semen) નો ત્યાગ થાય છે.

માસિક ચક્ર (Menstrual Cycle)

સ્ત્રીઓમાં દર ૨૮ દિવસે થતી આ એક કુદરતી પ્રક્રિયા છે. જો અંડકોષનું ફલન ન થાય, તો ગર્ભાશયની અંદરનું પડ (Endometrium) લોહીના સ્વરૂપમાં યોનિમાર્ગ દ્વારા બહાર નીકળે છે, જેને માસિક સ્ત્રાવ કહે છે. તે સામાન્ય રીતે ૩ થી ૫ દિવસ ચાલે છે.

ફર્ટિલાઈઝેશન અને ગર્ભધારણ (Fertilization)

જ્યારે સ્ત્રીનો અંડકોષ અને પુરુષનો શુક્રકોષ ફેલોપિયન ટ્યુબમાં મળે છે, ત્યારે તે પ્રક્રિયાને ફર્ટિલાઈઝેશન કહેવામાં આવે છે. આનાથી 'ઝાયગોટ' (Zygote) બને છે, જે ધીમે ધીમે ગર્ભાશયમાં આવીને સ્થાપિત થાય છે અને ગર્ભ તરીકે વિકસે છે.

ANM નર્સ તરીકે ધ્યાનમાં રાખવાની બાબતો

સ્વચ્છતા (Hygiene): કિશોરીઓ અને મહિલાઓને માસિક દરમિયાન સ્વચ્છતા જાળવવા માટે સમજ આપવી.
શિક્ષણ: ગ્રામ્ય સ્તરે દંપતીઓને પ્રજનન અંગો અને સુરક્ષિત માતૃત્વ વિશે માહિતી આપવી.
રોગ અટકાવ: જાતીય રોગો (STIs) અને ચેપથી બચવા માટેના ઉપાયો સમજાવવા.

(2)Female reproductive organs structure and -function

સ્ત્રી પ્રજનન તંત્રને સમજવા માટે આપણે તેને બહારથી અંદર તરફ (Outside to Inside) અથવા કાર્યના ક્રમ મુજબ સમજી શકીએ છીએ.

૧. બાહ્ય જનન અંગો (External Genitalia - Vulva)

આ અંગો શરીરની બહાર દેખાય છે અને આંતરિક અંગોના રક્ષણનું કાર્ય કરે છે.
મોન્સ પ્યુબિસ (Mons Pubis): તે ચરબીયુક્ત પેશીઓનું બનેલું ગાદી જેવું પડ છે, જે પ્યુબિક હાડકાની ઉપર હોય છે.
લેબિયા મેજોરા (Labia Majora): તે ચામડીની બે મોટી ગડીઓ છે, જે આંતરિક અંગોને ઢાંકીને રાખે છે.
લેબિયા માઈનોરા (Labia Minora): મેજોરાની અંદર આવેલી નાની અને પાતળી ગડીઓ.
ક્લિટોરિસ (Clitoris): તે એક અત્યંત સંવેદનશીલ નાનું અંગ છે, જે પુરુષના શિશ્ન જેવું જ ઉત્તેજનાત્મક કાર્ય કરે છે.

૨. આંતરિક પ્રજનન અંગો (Internal Reproductive Organs)

આ અંગો ગર્ભધારણ માટે સૌથી મહત્વના છે. તેનો ક્રમ નીચે મુજબ છે:

(A) યોનિમાર્ગ (Vagina)

રચના: આ એક સ્નાયુબદ્ધ નળી છે, જે આશરે ૮ થી ૧૦ સે.મી. લાંબી હોય છે. તે બાહ્ય અંગો અને ગર્ભાશયના મુખને જોડે છે.
કાર્ય: તે સંભોગ માટેનું અંગ છે અને પ્રસૂતિ સમયે બાળક આ માર્ગે જ બહાર આવે છે (Birth Canal).

(B) ગર્ભાશયનું મુખ (Cervix)

રચના: તે ગર્ભાશયનો સૌથી નીચેનો સાંકડો ભાગ છે જે યોનિમાર્ગમાં ખુલે છે.
કાર્ય: તે ગર્ભાશયમાં બેક્ટેરિયાને પ્રવેશતા અટકાવે છે અને પ્રસૂતિ સમયે તે પહોળું થાય છે જેથી બાળક બહાર આવી શકે.

(C) ગર્ભાશય (Uterus)

રચના: તે સ્નાયુબદ્ધ અને નાસપતી જેવો આકાર ધરાવે છે. તેના ત્રણ સ્તરો છે: Endometrium (અંદરનું), Myometrium (સ્નાયુબદ્ધ વચ્ચેનું), અને Perimetrium (બહારનું).
કાર્ય: ગર્ભનું સ્થાપન અહીં થાય છે અને ૯ મહિના સુધી બાળકનો વિકાસ અહીં થાય છે. જો ગર્ભધારણ ન થાય, તો તેનું અંદરનું પડ (Endometrium) માસિક સ્ત્રાવ તરીકે વહી જાય છે.

(D) ફેલોપિયન ટ્યુબ (Fallopian Tubes)

રચના: આ બે પાતળી નળીઓ છે જે ગર્ભાશયના ઉપરના ખૂણાથી શરૂ થઈને અંડાશય સુધી જાય છે.
કાર્ય: અંડકોષ અને શુક્રકોષનું મિલન (Fertilization) અહીં થાય છે. આ નળી ફલિત અંડકોષને ગર્ભાશય તરફ ધકેલે છે.

(E) અંડાશય (Ovaries)

રચના: પેડુના ભાગમાં બંને બાજુએ એક-એક અંડાશય આવેલું હોય છે.
કાર્ય: તે સ્ત્રી બીજ (Ovum) ઉત્પન્ન કરે છે અને ઈસ્ટ્રોજન તથા પ્રોજેસ્ટેરોન જેવા મહત્વના હોર્મોન્સ બનાવે છે.

સહાયક પ્રજનન અંગો (Accessory Organs)

સ્તન (Breasts): આ ગ્રંથિમય અંગો છે.
કાર્ય: પ્રસૂતિ બાદ શિશુના પોષણ માટે દૂધ (Lactation) ઉત્પન્ન કરવું.

(3) Menstrual cycle

માસિક ચક્ર (Menstrual Cycle)

માસિક ચક્ર એ સ્ત્રીના શરીરમાં પ્રજનન અંગોમાં થતો એક કુદરતી અને ચક્રીય ફેરફાર છે. આ ચક્ર સ્ત્રીને ગર્ભધારણ (Pregnancy) માટે તૈયાર કરે છે.

શરૂઆત (Menarche): છોકરીઓમાં ૧૦ થી ૧૫ વર્ષની ઉંમરે જ્યારે પ્રથમ વખત માસિક આવે તેને 'મેનાર્કી' કહેવાય છે.
અંત (Menopause): ૪૫ થી ૫૦ વર્ષની ઉંમરે જ્યારે માસિક કાયમી માટે બંધ થઈ જાય તેને 'મેનોપોઝ' કહેવાય છે.
સમયગાળો: સામાન્ય રીતે આ ચક્ર ૨૮ દિવસનું હોય છે (પરંતુ ૨૧ થી ૩૫ દિવસનું હોઈ શકે છે).

માસિક ચક્રના મુખ્ય તબક્કાઓ (Phases of Menstrual Cycle)

માસિક ચક્રને મુખ્યત્વે ચાર તબક્કામાં વહેંચવામાં આવે છે:

૧. માસિક સ્ત્રાવનો તબક્કો (Menstrual Phase / Period)

આ ચક્રનો પ્રથમ તબક્કો છે.

સમય: ૧ થી ૫ દિવસ.
વિગત: જો સ્ત્રી ગર્ભવતી ન થાય, તો ગર્ભાશયની અંદરનું પડ (Endometrium) તૂટી જાય છે. આ પડ લોહી અને મ્યુકસના સ્વરૂપે યોનિમાર્ગ દ્વારા શરીરની બહાર નીકળે છે.
નર્સિંગ નોંધ: આ સમયે સ્વચ્છતા (Hygiene) જાળવવી ખૂબ જરૂરી છે.

૨. ફોલિક્યુલર તબક્કો (Follicular Phase)

આ તબક્કામાં શરીર ગર્ભધારણ માટેની તૈયારી શરૂ કરે છે.

સમય: ૬ થી ૧૩ દિવસ.
વિગત: મગજમાં આવેલી પિટ્યુટરી ગ્રંથિ 'FSH' અંતઃસ્ત્રાવ છોડે છે, જેના કારણે અંડાશયમાં નવા અંડકોષો પરિપક્વ થવા લાગે છે. આ સમયે ગર્ભાશયની દીવાલ ફરીથી જાડી અને સ્નાયુબદ્ધ બનવાની શરૂઆત થાય છે.

૩. ઓવ્યુલેશન તબક્કો (Ovulation Phase / અંડપાત)

આ ચક્રનો સૌથી મહત્વનો અને ફળદ્રુપ તબક્કો છે.

સમય: ૨૮ દિવસના ચક્રમાં બરોબર ૧૪મા દિવસે.
વિગત: લ્યુટીનાઇઝિંગ હોર્મોન (LH) ના વધારાને કારણે અંડાશયમાંથી એક પરિપક્વ અંડકોષ મુક્ત થઈને ફેલોપિયન ટ્યુબમાં આવે છે.
મહત્વ: જો આ સમયે સ્ત્રી અને પુરુષનું મિલન થાય, તો ગર્ભધારણની શક્યતા સૌથી વધુ હોય છે. અંડકોષ ફક્ત ૧૨ થી ૨૪ કલાક સુધી જીવિત રહે છે.

૪. લ્યુટિયલ તબક્કો (Luteal Phase / સિક્રેટરી ફેઝ)

સમય: ૧૫ થી ૨૮ દિવસ.
વિગત: અંડકોષ મુક્ત થયા પછી, બાકી રહેલી ગ્રંથિ 'પ્રોજેસ્ટેરોન' નામનો અંતઃસ્ત્રાવ પેદા કરે છે. આ અંતઃસ્ત્રાવ ગર્ભાશયની દીવાલને પોચી અને રુધિરવાહિનીઓથી ભરપૂર બનાવે છે જેથી ગર્ભનું સ્થાપન થઈ શકે.
પરિણામ: જો ગર્ભ ન રહે, તો હોર્મોનનું સ્તર ઘટે છે અને ફરીથી ૨૮મા દિવસ પછી નવું માસિક ચક્ર શરૂ થાય છે.

(4)Male reproductive organs structure and functions

પુરુષ પ્રજનન તંત્રનું મુખ્ય કાર્ય શુક્રકોષો (Sperms) ઉત્પન્ન કરવાનું, તેનો સંગ્રહ કરવાનું અને તેને સ્ત્રીના પ્રજનન માર્ગ સુધી પહોંચાડવાનું છે.

તેને બે ભાગમાં વહેંચી શકાય છે: (૧) બાહ્ય અંગો અને (૨) આંતરિક અંગો.

૧. બાહ્ય પ્રજનન અંગો (External Organs)

અ. વૃષણકોથળી (Scrotum):

રચના: તે શિશ્નની નીચે લટકતી ચામડીની બનેલી એક કોથળી છે, જેમાં બે શુક્રપિંડ આવેલા હોય છે.
કાર્ય: તે શુક્રપિંડનું તાપમાન શરીરના સામાન્ય તાપમાન કરતા ૨ થી ૩ ડિગ્રી સેલ્સિયસ નીચું રાખે છે, જે શુક્રકોષોના ઉત્પાદન માટે અત્યંત જરૂરી છે.

બ. શિશ્ન (Penis):

રચના: આ એક નળાકાર સ્નાયુબદ્ધ અંગ છે. તેની વચ્ચેથી મૂત્રમાર્ગ (Urethra) પસાર થાય છે.
કાર્ય: તે પેશાબના નિકાલ માટે અને સંભોગ દરમિયાન વીર્યને સ્ત્રીના યોનિમાર્ગમાં પહોંચાડવાનું કાર્ય કરે છે.

૨. આંતરિક પ્રજનન અંગો (Internal Organs)

ક. શુક્રપિંડ (Testes):

રચના: પુરુષમાં બે અંડાકાર શુક્રપિંડ હોય છે.
કાર્ય: ૧. શુક્રકોષો (Spermatogenesis) ઉત્પન્ન કરવા. ૨. પુરુષ હોર્મોન 'ટેસ્ટોસ્ટેરોન' (Testosterone) પેદા કરવો, જે પુરુષોમાં અવાજ ઘેરો થવો અને દાઢી-મૂછ આવવા માટે જવાબદાર છે.

ડ. એપિડિડાયમિસ (Epididymis):

રચના: તે શુક્રપિંડની પાછળ આવેલી આશરે ૬ મીટર લાંબી ગૂંચળાદાર નળી છે.
કાર્ય: અહીં શુક્રકોષો સંગ્રહાય છે અને પુખ્ત (Mature) બને છે.

ઈ. શુક્રવાહિની (Vas Deferens):

રચના: આ એક લાંબી સ્નાયુબદ્ધ નળી છે જે એપિડિડાયમિસને શુક્રાશય સાથે જોડે છે.
કાર્ય: તે શુક્રકોષોને ઉપરની તરફ વહન કરવાનું કામ કરે છે.

૩. સહાયક ગ્રંથિઓ (Accessory Glands)

આ ગ્રંથિઓ શુક્રકોષોના વહન અને પોષણ માટે વિશિષ્ટ પ્રવાહી બનાવે છે.

૧. શુક્રાશય (Seminal Vesicles):

કાર્ય: તે એક ઘટ્ટ પ્રવાહી બનાવે છે જે શુક્રકોષોને ઉર્જા (Sugar/Fructose) પૂરી પાડે છે.

૨. પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ (Prostate Gland):

કાર્ય: તે પેશાબની નળીની આસપાસ આવેલી હોય છે. તે દૂધ જેવું સફેદ પ્રવાહી બનાવે છે જે શુક્રકોષોની ગતિશીલતા વધારે છે અને યોનિમાર્ગની એસિડિટી સામે રક્ષણ આપે છે.

૩. બલ્બોયુરેથ્રલ ગ્રંથિ (Bulbourethral Gland):

કાર્ય: તે જાતીય ઉત્તેજના સમયે ચીકણું પ્રવાહી બનાવે છે જે મૂત્રમાર્ગને સાફ અને ચીકણો બનાવે છે.

૪. શુક્રકોષ (Sperm) ની રચના

શુક્રકોષ એ પુરુષ પ્રજનન કોષ છે.
શીર્ષ (Head): જેમાં આનુવંશિક માહિતી (DNA) હોય છે.
મધ્ય ભાગ (Middle piece): જે ઉર્જા આપે છે.
પૂંછડી (Tail): જે શુક્રકોષને તરવામાં મદદ કરે છે.

ANM નર્સ તરીકે મહત્વની બાબતો

૧. વંધ્યત્વ (Infertility): જો શુક્રકોષોની સંખ્યા ઓછી હોય અથવા તેની ગતિશીલતા ઓછી હોય, તો બાળક રાખવામાં મુશ્કેલી પડે છે.

૨. પ્રોસ્ટેટની સમસ્યા: મોટી ઉંમરના પુરુષોમાં પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ વધવાને કારણે પેશાબ કરવામાં તકલીફ થઈ શકે છે.

૩. સ્વચ્છતા: પુરુષોને પણ જનનાંગોની સ્વચ્છતા રાખવા સમજાવવું જેથી સંક્રમણ અટકાવી શકાય.

(5)Process of conception

૧. અંડકોષનું નિર્માણ અને મુક્તિ (Ovulation)

સ્ત્રીના શરીરમાં દર મહિને હોર્મોન્સના ફેરફારને કારણે અંડાશયમાં ફેરફાર થાય છે.

પ્રોસેસ: પિટ્યુટરી ગ્રંથિમાંથી મુક્ત થતા FSH હોર્મોનને કારણે અંડાશયમાં ફોલિકલ્સ વધે છે. જ્યારે અંડકોષ પૂર્ણ રીતે પરિપક્વ થાય, ત્યારે LH હોર્મોનનો વધારો થાય છે (LH Surge), જેના કારણે અંડકોષ અંડાશયની દીવાલ તોડીને બહાર આવે છે.
જીવનકાળ: મુક્ત થયેલો અંડકોષ માત્ર ૧૨ થી ૨૪ કલાક સુધી જ ફલિત થવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. જો આ સમયમાં શુક્રકોષ ન મળે, તો તે નાશ પામે છે.

૨. શુક્રકોષોનો પડકારજનક પ્રવાસ (Journey of Sperms)

પુરુષના વીર્યમાં લાખો શુક્રકોષો હોય છે, પરંતુ અંડકોષ સુધી પહોંચવું એ એક મુશ્કેલ પ્રવાસ છે.

યોનિમાર્ગ: યોનિમાર્ગનું વાતાવરણ એસિડિક હોય છે, જેમાં ઘણા નબળા શુક્રકોષો નાશ પામે છે.
સર્વિક્સ (ગર્ભાશયનું મુખ): ઓવ્યુલેશન સમયે સર્વિક્સનું મ્યુકસ (ચીકણો પદાર્થ) પાતળું બને છે, જે શુક્રકોષોને ઉપર તરવામાં મદદ કરે છે.
ગર્ભાશય અને ટ્યુબ: શુક્રકોષો ગર્ભાશયના પોલાણમાંથી પસાર થઈ ફેલોપિયન ટ્યુબમાં પહોંચે છે. શુક્રકોષો સ્ત્રીના શરીરમાં ૩ થી ૫ દિવસ સુધી જીવંત રહી શકે છે.

૩. ફર્ટિલાઈઝેશન (Fertilization / ફલન)

આ પ્રક્રિયા ફેલોપિયન ટ્યુબના 'Ampulla' ભાગમાં થાય છે.

પ્રવેશ: જ્યારે હજારો શુક્રકોષો અંડકોષને ઘેરી લે છે, ત્યારે માત્ર એક જ શુક્રકોષ તેના માથાના ભાગમાંથી 'એક્રોસોમલ એન્ઝાઇમ' છોડીને અંડકોષની બહારની દીવાલ (Zona Pellucida) ને તોડી અંદર પ્રવેશે છે.
ઝાયગોટ (Zygote): શુક્રકોષના ૨૩ રંગસૂત્રો અને અંડકોષના ૨૩ રંગસૂત્રો મળીને કુલ ૪૬ રંગસૂત્રો ધરાવતો નવો કોષ બનાવે છે, જેને 'ઝાયગોટ' કહેવાય છે. અહીં બાળકની જાતિ (Male/Female) નક્કી થઈ જાય છે.

૪. કોષ વિભાજન અને ગર્ભનું વહન (Cleavage and Transport)

ફર્ટિલાઈઝેશન પછી તરત જ તે એક કોષમાંથી વિભાજીત થવાનું શરૂ કરે છે.

મોરુલા (Morula): ૩ થી ૪ દિવસમાં કોષોનું વિભાજન થઈને તે 'બેરી' જેવો દેખાય છે, જેને મોરુલા કહે છે.
વહન: ફેલોપિયન ટ્યુબમાં રહેલા નાના વાળ (Cilia) આ ગર્ભને હળવેથી ગર્ભાશય તરફ ધકેલે છે. જો અહીં અવરોધ આવે, તો ગર્ભ ટ્યુબમાં જ ચોંટી જાય છે (Ectopic Pregnancy).

૫. ઇમ્પ્લાન્ટેશન (Implantation / સ્થાપન)

ગર્ભધારણની પ્રક્રિયાનો આ અંતિમ અને સૌથી મહત્વનો તબક્કો છે.

બ્લાસ્ટોસિસ: ગર્ભાશયમાં પહોંચતી વખતે ગર્ભ એક પોલાણ ધરાવતા દડા જેવો બને છે, જેને બ્લાસ્ટોસિસ કહેવાય છે.
સ્થાપન: ફર્ટિલાઈઝેશનના આશરે ૬ થી ૯ દિવસ પછી, ગર્ભ ગર્ભાશયની અંદરની દીવાલ (Endometrium) માં ખૂંપી જાય છે. આ સમયે કેટલીક સ્ત્રીઓને સામાન્ય રક્તસ્ત્રાવ થઈ શકે છે, જેને 'ઇમ્પ્લાન્ટેશન બ્લીડિંગ' કહેવાય છે.
HCG હોર્મોન: સ્થાપન થતા જ પ્લેસેન્ટા બનવાની શરૂઆત થાય છે અને શરીરમાં HCG હોર્મોન વધે છે, જેનાથી પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે છે.

ANM નર્સ માટે ખાસ શિક્ષણ મુદ્દા:

૧. કોન્સેપ્શન વિન્ડો: સ્ત્રીને સમજાવવું કે માસિકના ૧૦મા થી ૧૮મા દિવસ વચ્ચે ગર્ભધારણની શક્યતા સૌથી વધુ હોય છે.

૨. ફોલિક એસિડ: ગર્ભધારણની ઈચ્છા ધરાવતી સ્ત્રીને અગાઉથી ફોલિક એસિડ આપવું જોઈએ જેથી બાળકમાં 'ન્યુરલ ટ્યુબ ડિફેક્ટ' અટકાવી શકાય.

૩. ચિહ્નો: સ્ત્રીને ઉબકા આવવા, સ્તનમાં સંવેદનશીલતા વધવી અને માસિક અટકી જવું જેવા શરૂઆતના લક્ષણો વિશે માર્ગદર્શન આપવું.

Check your knowledge (તમારુ જ્ઞાન ચકાસો)

MCQs (બહુવિકલ્પ પ્રશ્નો)

૧. સામાન્ય રીતે માસિક ચક્રના કયા દિવસે 'ઓવ્યુલેશન' (અંડપાત) થાય છે?

(અ) ૧૦મા દિવસે

(બ) ૧૪મા દિવસે

(ક) ૨૦મા દિવસે

(ડ) ૨૮મા દિવસે

૨. શુક્રકોષ અને અંડકોષનું મિલન (ફર્ટિલાઈઝેશન) સ્ત્રી પ્રજનન તંત્રના કયા ભાગમાં થાય છે?

(અ) ગર્ભાશય

(બ) અંડાશય

(ક) ફેલોપિયન ટ્યુબ

(ડ) યોનિમાર્ગ

૩. પુરુષ પ્રજનન તંત્રમાં શુક્રકોષો ક્યાં સંગ્રહાય છે અને પુખ્ત બને છે?

(અ) એપિડિડાયમિસ

(બ) શુક્રાશય

(ક) પ્રોસ્ટેટ ગ્રંથિ

(ડ) વૃષણકોથળી

૪. ગર્ભાશયના સૌથી અંદરના પડને શું કહેવામાં આવે છે?

(અ) માયોમેટ્રિયમ

(બ) પેરીમેટ્રિયમ

(ક) એન્ડોમેટ્રિયમ

(ડ) સર્વિક્સ

૫. ગર્ભધારણ પછી પેશાબમાં કયા હોર્મોનની હાજરીથી પ્રેગ્નન્સી ટેસ્ટ પોઝિટિવ આવે છે?

(અ) FSH

(બ) LH

(ક) HCG

(ડ) ઈસ્ટ્રોજન

Long Questions (લાંબા પ્રશ્નો)

૧. સ્ત્રી પ્રજનન તંત્રના આંતરિક અંગોની આકૃતિ સહ રચના અને તેના કાર્યો વિગતવાર સમજાવો.

૨. માસિક ચક્ર (Menstrual Cycle) એટલે શું? તેના વિવિધ તબક્કાઓની વિગતવાર ચર્ચા કરો અને એક ANM તરીકે તેમાં આરોગ્ય શિક્ષણની ભૂમિકા જણાવો.

Mcqs Ans;

૧. (બ) ૧૪મા દિવસે

૨. (ક) ફેલોપિયન ટ્યુબ

૩. (અ) એપિડિડાયમિસ

૪. (ક) એન્ડોમેટ્રિયમ

૫. (ક) HCG