Unit:01 Types of drugs(Sec:D)

Types of drugs

Syllabus Topic;

(1)Types of drugs

(2)Different Systems of medicine: allopathic and AYUSH

(3)Classifications of drugs

(4)Forms and characteristics of drugs

(5)Abbreviations used in medication

(6)Administration of drugs: Policies and regulations, as per protocols and standing orders

(7)Calculation of dosage

---

(1)Types of drugs

ઔષધ (Drugs) એટલે એવી પદાર્થો કે જેઓ શરીરના કાર્યમાં ફેરફાર લાવે છે અને રોગોના ઉપચાર, નિવારણ અથવા નિદાન માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે. નર્સિંગ પ્રેક્ટિસમાં ઔષધોના યોગ્ય પ્રકાર, ઉપયોગ અને અસરની સમજ ખૂબ જ જરૂરી છે. 

ANM તરીકે, તમને દર્દીને યોગ્ય દવા આપવાની અને તેની અસરનું નિરીક્ષણ કરવાની જવાબદારી હોય છે.

1) કાર્યના આધાર પર ઔષધોના પ્રકારો (According to Action)

(1) ઉપચારાત્મક ઔષધો (Therapeutic drugs)

• આ ઔષધો રોગને ઠીક કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

ઉદાહરણ:

• એન્ટીબાયોટિક્સ (સંક્રમણ માટે)

• પેઇન કિલર્સ (દર્દ ઘટાડવા)

(2) નિવારક ઔષધો (Prophylactic drugs)

• આ દવાઓ રોગને થવાથી રોકવા માટે આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• રસીકરણ (Immunization)

• મલેરિયા પ્રોફિલેક્સિસ

(3) નિદાનાત્મક ઔષધો (Diagnostic drugs)

• રોગની ઓળખ માટે ઉપયોગમાં લેવાય છે.

ઉદાહરણ:

• એક્સ-રે ડાય (Contrast media)

2) સ્ત્રોતના આધાર પર ઔષધોના પ્રકારો (According to Source)

(1) વનસ્પતિજન્ય ઔષધો (Plant origin)

• આ ઔષધો છોડમાંથી મેળવવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• નીમ, તુલસી

(2) પ્રાણીજન્ય ઔષધો (Animal origin)

• આ દવાઓ પ્રાણીઓમાંથી પ્રાપ્ત થાય છે.

ઉદાહરણ:

• ઈન્સ્યુલિન (પ્રાણી પેન્ક્રિયાસમાંથી)

(3) ખનિજજન્ય ઔષધો (Mineral origin)

• ખનિજોમાંથી બનાવવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• આયર્ન, આયોડીન

(4) કૃત્રિમ ઔષધો (Synthetic drugs)

• લેબોરેટરીમાં બનાવવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

• પેરાસિટામોલ

3) અસરના આધારે ઔષધોના પ્રકારો (According to Effect)

(1) સ્ટિમ્યુલન્ટ (Stimulants)

• શરીરના કાર્યને તેજ કરે છે.

• ઉદાહરણ: કેફીન

(2) ડિપ્રેસન્ટ (Depressants)

• શરીરના કાર્યને ધીમું કરે છે.

• ઉદાહરણ: સેડેટિવ્સ

(3) એનાલજેસિક્સ (Analgesics)

• દર્દ ઘટાડે છે.

• ઉદાહરણ: પેઇન રિલીવર્સ

(4) એન્ટીપાયરેટિક્સ (Antipyretics)

• તાવ ઘટાડે છે.

• ઉદાહરણ: પેરાસિટામોલ

ઉપયોગના આધારે ઔષધોના પ્રકારો (According to Use)

(1) એન્ટીબાયોટિક્સ (Antibiotics)

• બેક્ટેરિયલ ચેપને નાશ કરે છે.

(2) એન્ટીસેપ્ટિક્સ (Antiseptics)

• ચામડી ઉપર જીવાણુઓને મારવા માટે.

(3) ડિસઇન્ફેક્ટન્ટ્સ (Disinfectants)

• વસ્તુઓને શુદ્ધ કરવા માટે.

(4) વેક્સીન (Vaccines)

• રોગપ્રતિકાર શક્તિ વધારવા માટે.

દવાની આપવાની રીત પ્રમાણે પ્રકારો (According to Route of Administration)

(1) મૌખિક (Oral)

• મોઢા દ્વારા લેવામાં આવે છે.

• ઉદાહરણ: ટેબ્લેટ, સિરપ

(2) ઈન્જેક્શન (Parenteral)

• સોય દ્વારા આપવામાં આવે છે.

• ઈન્ટ્રામસ્ક્યુલર (IM)

• ઈન્ટ્રાવેનસ (IV)

(3) ટોપિકલ (Topical)

• ચામડી ઉપર લગાડવામાં આવે છે.

• ઉદાહરણ: ઓઈન્ટમેન્ટ

(4) ઈન્હેલેશન (Inhalation)

• શ્વાસ દ્વારા લેવામાં આવે છે.

• ઉદાહરણ: ઇન્હેલર

6) કાનૂની આધાર પર ઔષધોના પ્રકારો (According to Legal Classification)

(1) પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ (Prescription drugs)

• ડોક્ટરની સલાહથી જ લેવાય.

(2) OTC દવાઓ (Over The Counter drugs)

• ડોક્ટરની સલાહ વગર પણ મળી શકે.

7) WHO અનુસાર જરૂરી ઔષધો (Essential Drugs Concept)

• વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) અનુસાર, “Essential drugs” એટલે એવી દવાઓ જે સામાન્ય જનતાના આરોગ્ય માટે જરૂરી હોય.

લક્ષણો:

• સલામત અને અસરકારક

• સસ્તી અને સરળ ઉપલબ્ધ

• પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્રોમાં ઉપલબ્ધ

ANM માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

દવા આપતા પહેલા “5 Rights” નું પાલન કરવું:

• યોગ્ય દર્દી

• યોગ્ય દવા

• યોગ્ય ડોઝ

• યોગ્ય સમય

• યોગ્ય રીત

✓દવાની સાઈડ ઇફેક્ટ પર નજર રાખવી

✓દર્દીને દવાની માહિતી આપવી

✓દવાનો સાચો સંગ્રહ (Storage) કરવુ.

(2)Different Systems of medicine: allopathic and AYUSH

આજના સમયમાં આરોગ્ય સંભાળ માટે વિવિધ ચિકિત્સા પદ્ધતિઓ ઉપલબ્ધ છે. દરેક પદ્ધતિનો પોતાનો દૃષ્ટિકોણ, ઉપચારનો રીત અને સિદ્ધાંતો હોય છે.

 ભારતમાં સરકાર દ્વારા એલોપેથીક (Modern Medicine) અને AYUSH (Traditional Medicine) બંનેને માન્યતા આપવામાં આવી છે.

ANM તરીકે, તમને બંને પદ્ધતિઓની ઊંડી સમજ હોવી જોઈએ જેથી તમે ગામડાં અને સમુદાય સ્તરે દર્દીઓને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકો અને સંકલિત આરોગ્ય સેવા (Integrated Health Care) આપી શકો.

1) એલોપેથીક પદ્ધતિ (Allopathic System)

વ્યાખ્યા

એલોપેથીક પદ્ધતિ એ આધુનિક વૈજ્ઞાનિક ચિકિત્સા પદ્ધતિ છે જેમાં રોગના કારણ (Cause), લક્ષણો (Symptoms) અને શરીરમાં થતા ફેરફારોને આધારે નિદાન અને ઉપચાર કરવામાં આવે છે.

ઐતિહાસિક પૃષ્ઠભૂમિ

• આ પદ્ધતિનો વિકાસ પશ્ચિમ દેશોમાં થયો

• વૈજ્ઞાનિક સંશોધન અને પ્રયોગો પર આધારિત

• WHO દ્વારા વિશ્વભરમાં સ્વીકારેલી મુખ્ય પદ્ધતિ

કાર્ય કરવાની રીત (Mode of Action)

• રોગના ચોક્કસ કારણ પર સીધી અસર કરે છે

• બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ઈન્ફ્લેમેશન વગેરેને નિયંત્રિત કરે છે

• શરીરના અંગો અને સિસ્ટમ પર ઝડપથી અસર કરે છે

ઉપચારના પ્રકારો

• દવાઓ (Medicines): ટેબ્લેટ, કેપ્સ્યુલ, ઈન્જેક્શન

• સર્જરી (Surgery): ઓપરેશન દ્વારા ઉપચાર

• ડાયગ્નોસ્ટિક સાધનો: X-ray, CT Scan, Blood test

ઉપયોગ ક્ષેત્રો

• ઈમરજન્સી (જેમ કે અકસ્માત, હાર્ટ એટેક)

• ચેપજન્ય રોગો (TB, મલેરિયા)

• સર્જરી જરૂરી હોય તેવી સ્થિતિ

ફાયદા (Advantages)

• ઝડપી અને અસરકારક પરિણામ

• ગંભીર રોગોમાં જીવન બચાવે

• ચોક્કસ નિદાન (Accurate diagnosis)

• ટેક્નોલોજી આધારિત સારવાર

ANM માટે ભૂમિકા

• ડોક્ટરના આદેશ મુજબ દવા આપવી

• દર્દીનું મોનિટરિંગ કરવું

• સાઈડ ઈફેક્ટ ઓળખવું

• દર્દીને દવા વિશે શિક્ષણ આપવું

2) AYUSH પદ્ધતિ

વ્યાખ્યા

AYUSH એ ભારતની પરંપરાગત અને વૈકલ્પિક ચિકિત્સા પદ્ધતિઓનું સમૂહ છે, જે કુદરતી ઉપચાર અને જીવનશૈલી પર આધારિત છે.

AYUSH નો અર્થ

• A – Ayurveda (આયુર્વેદ)

• Y – Yoga (યોગ)

• U – Unani (યુનાની)

• S – Siddha (સિદ્ધ)

• H – Homeopathy (હોમિયોપેથી)

AYUSH પદ્ધતિની મૂળ વિચારધારા

• શરીર, મન અને આત્માનો સંતુલન જાળવવો

• રોગને થવાથી રોકવું (Prevention)

• કુદરતી ઉપચારથી આરોગ્ય સુધારવું

AYUSH પદ્ધતિઓનું વિગતવાર વર્ણન

(1) આયુર્વેદ (Ayurveda)

• 5000 વર્ષ જૂની ભારતીય પદ્ધતિ

• ત્રિદોષ સિદ્ધાંત (વાત, પિત્ત, કફ)

• દવા + આહાર + જીવનશૈલી સુધારણા

• ઉદાહરણ: કઢા, હર્બલ દવા

(2) યોગ (Yoga)

• શારીરિક અને માનસિક આરોગ્ય માટે

• આસન, પ્રાણાયામ, ધ્યાન

• ડાયાબિટીસ, હાયપરટેન્શનમાં ઉપયોગી

(3) યુનાની (Unani)

• ચાર હ્યુમર્સ (રક્ત, પિત્ત, કફ, કાળા પિત્ત)

• દવાઓ અને આહાર દ્વારા સંતુલન

(4) સિદ્ધ (Siddha)

• દક્ષિણ ભારતની પ્રાચીન પદ્ધતિ

• હર્બલ અને મિનરલ દવાઓ

(5) હોમિયોપેથી (Homeopathy)

• “Like cures like” સિદ્ધાંત

• ખૂબ નાની માત્રામાં દવા

• સાઈડ ઈફેક્ટ ઓછા

AYUSH પદ્ધતિના લક્ષણો

• કુદરતી અને સલામત

• સમગ્ર શરીર પર અસર (Holistic approach)

• રોગની મૂળ કારણ દૂર કરે

• પ્રિવેન્શન પર ભાર

ફાયદા (Advantages)

• સાઈડ ઈફેક્ટ ઓછા

• સસ્તી અને સરળ ઉપલબ્ધ

• લાંબા ગાળાના રોગોમાં ઉપયોગી

• જીવનશૈલી સુધારે

મર્યાદાઓ (Limitations)

• અસર ધીમે થાય

• ઈમરજન્સી માટે યોગ્ય નથી

• વૈજ્ઞાનિક પુરાવા મર્યાદિત હોઈ શકે

એલોપેથીક અને AYUSH વચ્ચે વિગતવાર તફાવત (સમજ માટે)

• એલોપેથીક → રોગના લક્ષણોને ઝડપથી નિયંત્રિત કરે

• AYUSH → રોગના મૂળ કારણ પર કામ કરે

• એલોપેથીક → ટેક્નોલોજી આધારિત

• AYUSH → કુદરતી અને પરંપરાગત

• એલોપેથીક → ઈમરજન્સી માટે શ્રેષ્ઠ

• AYUSH → ક્રોનિક (લાંબા ગાળાના) રોગ માટે શ્રેષ્ઠ

• એલોપેથીક → સાઈડ ઈફેક્ટ શક્ય

• AYUSH → ઓછા સાઈડ ઈફેક્ટ

સંકલિત આરોગ્ય સેવા (Integration of Systems)

• ભારતમાં સરકાર દ્વારા એલોપેથીક + AYUSH બંનેને સાથે ઉપયોગ કરવાનો અભિગમ અપનાવવામાં આવ્યો છે.

• ઉદાહરણ:

• તાવમાં એલોપેથીક દવા + યોગ/આહાર સુધારણા

• ડાયાબિટીસમાં દવા + યોગ અને આયુર્વેદિક ઉપચાર

ANM માટે મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ

• બંને પદ્ધતિઓની મૂળભૂત સમજ હોવી જરૂરી

• દર્દીને ખોટી માહિતી ન આપવી

• AYUSH ઉપચારનો ઉપયોગ યોગ્ય માર્ગદર્શન સાથે કરવો

• ગંભીર કેસમાં તરત એલોપેથીક રિફરલ કરવું

• WHO અને રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય કાર્યક્રમો મુજબ કામ કરવું.

3)Classifications of drugs

ઔષધોનું યોગ્ય વર્ગીકરણ (Classification) નર્સિંગ પ્રેક્ટિસમાં ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે. 

દવાઓને વિવિધ આધાર પર વર્ગીકૃત કરવાથી ANM ને દવાનો ઉપયોગ, તેની અસર, સાઈડ ઇફેક્ટ અને દર્દીની સંભાળ વધુ સારી રીતે સમજવામાં મદદ મળે છે.

દવાઓનું વર્ગીકરણ એક જ આધાર પર નહીં પરંતુ અનેક આધાર પર કરવામાં આવે છે, જેથી દરેક દવાની સંપૂર્ણ સમજ મેળવી શકાય.

(A)ફાર્માકોલોજીકલ ક્રિયા પ્રમાણે (According to Pharmacological Action)

આ વર્ગીકરણમાં દવા શરીર પર કેવી અસર કરે છે તે મહત્વનું છે.

(1) એનાલજેસિક્સ (Analgesics)

• દુખાવો ઘટાડે છે

• માથાનો દુખાવો, દાંતનો દુખાવો, સર્જરી પછી ઉપયોગી

ઉદાહરણ: પેરાસિટામોલ

✓વિશેષ નોંધ: ઓવરડોઝ લેવાથી લિવર પર અસર થઈ શકે

(2) એન્ટીપાયરેટિક્સ (Antipyretics)

• તાવ ઘટાડે છે

• શરીરના તાપમાનને નોર્મલ કરે છે

ઉદાહરણ: પેરાસિટામોલ

(3) એન્ટીબાયોટિક્સ (Antibiotics)

• બેક્ટેરિયા સામે લડે છે

• ચેપજન્ય રોગોમાં ઉપયોગી (જેમ કે TB, ન્યુમોનિયા)

✓વિશેષ નોંધ: ડોક્ટરના કોર્સ પૂરો કરવો જરૂરી

(4) એન્ટીસેપ્ટિક્સ (Antiseptics)

• જીવાણુઓને નાશ કરે છે

• ઘા, ચામડી પર ઉપયોગી

(5) સેડેટિવ્સ અને ટ્રેન્ક્વિલાઇઝર્સ

• દર્દીને શાંતિ આપે

• ઊંઘ લાવે

• માનસિક તણાવ ઘટાડે

(B)ઉપચારના હેતુ મુજબ (According to Therapeutic Use)

(1) ક્યુરેટિવ દવાઓ (Curative)

• રોગને પૂરેપૂરો ઠીક કરે

• ઉદાહરણ: એન્ટીબાયોટિક્સ

(2) પેલિયેટિવ દવાઓ (Palliative)

• લક્ષણોમાં રાહત આપે

• ઉદાહરણ: પેઇન કિલર્સ

(3) પ્રોફિલેક્ટિક દવાઓ (Prophylactic)

• રોગથી બચાવે

• ઉદાહરણ: રસીકરણ

(4) રિપ્લેસમેન્ટ દવાઓ (Replacement)

• શરીરમાં ઘટતી વસ્તુ પૂરી કરે

• ઉદાહરણ: ઈન્સ્યુલિન

(C ) સ્ત્રોત પ્રમાણે (According to Source)

(1) વનસ્પતિજન્ય

• છોડમાંથી મેળવાય

• ઉદાહરણ: તુલસી, નીમ

(2) પ્રાણીજન્ય

• પ્રાણીઓમાંથી

• ઉદાહરણ: ઈન્સ્યુલિન

(3) ખનિજજન્ય

• ખનિજમાંથી

• ઉદાહરણ: આયર્ન

(4) કૃત્રિમ

• લેબોરેટરીમાં બનાવવામાં આવે

• ઉદાહરણ: પેરાસિટામોલ

(D)દવાની આપવાની રીત મુજબ (Route of Administration)

(1) મૌખિક (Oral)

• સરળ અને સલામત

• ઘરે પણ લઈ શકાય

(2) પેરેન્ટરલ (Injection)

• ઝડપી અસર

• ઈમરજન્સી માટે ઉપયોગી

(3) ટોપિકલ (Topical)

• સીધું અસરગ્રસ્ત ભાગ પર

• ઉદાહરણ: ઓઈન્ટમેન્ટ

(4) ઈન્હેલેશન

• શ્વાસ દ્વારા

• ઉદાહરણ: અસ્થમા માટે ઇન્હેલર

(E)કાનૂની વર્ગીકરણ (Legal Classification)

(1) પ્રિસ્ક્રિપ્શન દવાઓ

• ડોક્ટરની સલાહ જરૂરી

• ખોટો ઉપયોગ જોખમી

(2) OTC દવાઓ

• સરળતાથી ઉપલબ્ધ

• પરંતુ સાવધાની જરૂરી

(F)રસાયણિક બંધારણ પ્રમાણે (Chemical Classification)

• સમાન રસાયણિક રચના ધરાવતી દવાઓને એક જૂથમાં મૂકવામાં આવે છે

• આ વર્ગીકરણ સંશોધન અને દવા વિકાસમાં મદદરૂપ છે

(G)શરીરના તંત્ર પર અસર મુજબ (According to Body System)

(1) નર્વસ સિસ્ટમ દવાઓ

• મગજ અને નસો પર અસર કરે

(2) હૃદય અને રક્તવાહિની દવાઓ

• બ્લડ પ્રેશર, હાર્ટ રોગ માટે

(3) પાચનતંત્ર દવાઓ

• એસિડિટી, ઉલ્ટી માટે

WHO Essential Drugs Concept 

• WHO મુજબ દવાઓને ત્રણ મુખ્ય જૂથમાં વહેંચી શકાય:

(1) Essential Drugs

• દરેક આરોગ્ય કેન્દ્રમાં હોવી જોઈએ

• સામાન્ય રોગો માટે જરૂરી

(2) Complementary Drugs

• વિશેષ સારવાર માટે

(3) Life-saving Drugs

• જીવન બચાવવા માટે

• ઉદાહરણ: ઈમરજન્સી દવાઓ

સમય અનુસાર અસર (According to Duration of Action)

(1) શોર્ટ એક્ટિંગ

• ઝડપી અસર પણ ટૂંકા સમય માટે

(2) લોંગ એક્ટિંગ

• ધીમે પણ લાંબા સમય સુધી અસર

ANM માટે ક્લિનિકલ મહત્વ (Very Important)

• દવાના વર્ગ પ્રમાણે તેની અસર સમજવી

• યોગ્ય દવા પસંદગીમાં મદદ

• સાઈડ ઈફેક્ટ ઝડપથી ઓળખી શકાય

• દર્દીને સાચું માર્ગદર્શન આપી શકાય

દવા આપતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાના મુદ્દા

• “5 Rights” નું પાલન કરવું

• દવાના સમયનું પાલન

• દવાનો સ્ટોરેજ યોગ્ય રીતે

• એક્સપાયરી ડેટ ચેક કરવી

• દર્દીને દવાની માહિતી આપવી

(4)Forms and characteristics of drugs

દવા (Drug) કયા સ્વરૂપમાં આપવામાં આવે છે તે તેની અસર, ઝડપ, સલામતી અને દર્દીની સુવિધા પર સીધી અસર કરે છે. 

ANM તરીકે, “કઈ દવા” સાથે “કયા સ્વરૂપમાં” આપવી તે સમજવું એટલું જ મહત્વપૂર્ણ છે.

ઉદાહરણ તરીકે:

• તાત્કાલિક અસર જોઈએ → ઈન્જેક્શન

• બાળકો માટે → સિરપ

• ચામડી માટે → ઓઈન્ટમેન્ટ

આથી, દરેક સ્વરૂપની સમજ અને તેના લક્ષણો જાણવી જરૂરી છે.

ઔષધોના સ્વરૂપો (Forms of Drugs) – સ્પષ્ટ સમજ સાથે

1) ઘન સ્વરૂપ (Solid Forms)

(1) ટેબ્લેટ (Tablets)

• દબાવીને બનાવવામાં આવેલી ઘન દવા

ક્યારે ઉપયોગ કરવું?

• સામાન્ય રોગો (તાવ, દુખાવો)

• ઘરે સરળ ઉપયોગ

વિશેષ પ્રકાર:

• Enteric coated (પેટમાં જ વિઘટે)

• Chewable (ચાવીને ખાવાની)

• Sublingual (જીભ નીચે મૂકવાની – જેમ કે હાર્ટ દવા)

ફાયદા:

• સસ્તી, લાંબી શેલ્ફ લાઈફ

• સરળ સ્ટોરેજ

મર્યાદા:

• ઉલ્ટી કે બેહોશ દર્દી લઈ શકતા નથી

(2) કેપ્સ્યુલ (Capsules)

• જેલેટિન કવર અંદર દવા

શા માટે ઉપયોગી?

• કડવો સ્વાદ છુપાવે

• સરળ ગળાય

મર્યાદા:

• તોડવી કે ખોલવી નહીં (ડોઝ બદલાય શકે)

(3) પાઉડર / ગ્રેન્યુલ્સ

• પાણીમાં ભેળવીને લેવાય

ઉપયોગ:

• ORS, એન્ટાસિડ

ફાયદા:

• ઝડપથી અસર કરે

2) પ્રવાહી સ્વરૂપ (Liquid Forms)

(1) સિરપ (Syrup)

• મીઠી દવા, ખાસ કરીને બાળકો માટે

શા માટે મહત્વપૂર્ણ?

• બાળકો સહેલાઈથી લે

• ડોઝ એડજસ્ટ કરી શકાય

ધ્યાનમાં રાખવું:

• ડાયાબિટીસ દર્દીમાં સાવચેતી

(2) સસ્પેન્શન (Suspension)

• દવા પૂરી રીતે વિઘટિત નથી

ખાસ વાત:

•  વાપરતા પહેલા “Shake well” જરૂરી

(3) સોલ્યુશન (Solution)

• સંપૂર્ણ દ્રાવ્ય

ફાયદો:

• સમાન અસર

• ઝડપી શોષણ

(4) ઇમલ્શન (Emulsion)

• તેલ + પાણી મિશ્રણ

3) અર્ધ-ઘન સ્વરૂપ (Semi-solid Forms)

(1) ઓઇન્ટમેન્ટ (Ointment)

• ચામડી પર લગાડવામાં આવે

લક્ષણ:

• તેલિયું, લાંબા સમય સુધી અસર

ઉપયોગ:

• ઘા, ચામડીના રોગ

(2) ક્રીમ (Cream)

• હળવું, ઓઇન્ટમેન્ટ કરતાં ઓછું તેલિયું

ઉપયોગ:

• ચામડીમાં ઝડપથી શોષાય

(3) જેલ (Gel)

• પાણી આધારિત

ફાયદો:

• ઠંડક આપે, ચીકણું નહીં

4) વાયુ સ્વરૂપ (Gaseous Forms)

(1) ઇન્હેલર (Inhaler)

• સીધું ફેફસાંમાં જાય

ઉપયોગ:

• અસ્થમા, COPD

મહત્વ:

• ઝડપી અસર + ઓછી સાઈડ ઈફેક્ટ

(2) એરોસોલ (Spray)

• નાક, ગળા માટે

5) ઈન્જેક્શન (Parenteral Forms)

પ્રકાર:

• IV (નસમાં) → સૌથી ઝડપી

• IM (પેશીમાં) → મધ્યમ ઝડપ

• SC (ચામડી નીચે) → ધીમું

શા માટે મહત્વપૂર્ણ?

• ઈમરજન્સી

• બેહોશ દર્દી

• ચોક્કસ ડોઝ

મર્યાદા:

• ટ્રેન્ડ સ્ટાફ જરૂરી

• ઈન્ફેક્શનનો જોખમ

ઔષધોના લક્ષણો (Characteristics of Drugs) – સરળ સમજ

1) અસરકારકતા (Effectiveness)

• દવા ખરેખર કામ કરે છે કે નહીં

ઉદાહરણ: તાવમાં પેરાસિટામોલ અસરકારક છે

2) સલામતી (Safety)

• ઓછા નુકસાન સાથે ઉપયોગ કરી શકાય

ANM માટે મહત્વપૂર્ણ:

• સાઈડ ઈફેક્ટ ધ્યાનમાં રાખવા

3) ડોઝ ચોકસાઈ (Dose Accuracy)

• યોગ્ય માત્રા ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ

•  ઓવરડોઝ → ઝેર

•  અંડરડોઝ → અસર નહીં

4) બાયોઉપલબ્ધતા (Bioavailability)

• દવા શરીરમાં કેટલા પ્રમાણમાં પહોંચે

•  Injection → 100%

•  Oral → ઓછું હોઈ શકે

5) શોષણ (Absorption)

• દવા શરીરમાં કેટલી ઝડપથી જાય

•  Liquid → ઝડપી

•  Tablet → ધીમું

6) વિતરણ (Distribution)

• દવા શરીરના ભાગોમાં ફેલાય છે

7) મેટાબોલિઝમ (Metabolism)

• લિવર દવાને તોડે છે

8) ઉત્સર્જન (Excretion)

• દવા શરીરમાંથી બહાર જાય (મૂત્ર દ્વારા)

9) સ્થિરતા (Stability)

• દવા સમય સુધી અસરકારક રહે

•  ઉદાહરણ:

• ગરમીમાં કેટલીક દવા બગડે

10) શેલ્ફ લાઈફ (Shelf life)

• કેટલા સમય સુધી ઉપયોગી

• Expiry પછી દવા ન આપવી

11) સ્વીકાર્યતા (Acceptability)

• દર્દી દવા સરળતાથી લે

•  ઉદાહરણ:

• બાળકો → મીઠું સિરપ

ANM માટે ક્લિનિકલ સમજ (Very Important)

• યોગ્ય સ્વરૂપ પસંદ કરવાની સમજ:

• બાળક → સિરપ

• ઉલ્ટી થાય → ઈન્જેક્શન

• ચામડી રોગ → ઓઇન્ટમેન્ટ

• અસ્થમા → ઇન્હેલર

દવા આપતી વખતે ધ્યાન:

• 5 Rights પાલન

• દવાની લેબલ વાંચવી

• દર્દીને સમજ આપવી

• સાઈડ ઈફેક્ટ જોવું

• સ્ટોરેજ યોગ્ય રાખવું

(5)Abbreviations used in medication

ANM માટે આ સંક્ષેપોની સાચી સમજ ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે ખોટી સમજથી દવાની ભૂલ (Medication Error) થઈ શકે છે, જે દર્દી માટે જોખમી બની શકે છે.

1) સમય અને આવર્તન માટેના સંક્ષેપ (Time & Frequency Abbreviations)

દવા કેટલા વખત આપવી તે માટે:

• OD (Once Daily)

• → દિવસમાં એક વખત

• BD (Bis in die)

• → દિવસમાં બે વખત

• TDS (Ter die sumendum)

• → દિવસમાં ત્રણ વખત

• QID (Quarter in die)

• → દિવસમાં ચાર વખત

• HS (Hora somni)

• → સુતા પહેલા

• SOS (Si opus sit)

• → જરૂર પડે ત્યારે

• PRN (Pro re nata)

• → જરૂર મુજબ

• STAT (Statim)

• → તરત જ આપવી

2) સમય સાથે સંબંધિત સંક્ષેપ (Relation to Time)

AC (Ante cibum)

• → ભોજન પહેલાં

PC (Post cibum)

• → ભોજન પછી

BBF (Before breakfast)

• → નાસ્તા પહેલા

AAF (After afternoon food)

• → બપોરના ભોજન પછી

દવાની આપવાની રીત (Route of Administration)

PO (Per oral)

• → મોઢા દ્વારા

IV (Intravenous)

• → નસમાં

IM (Intramuscular)

• → પેશીમાં

SC / SQ (Subcutaneous)

• → ચામડી નીચે

ID (Intradermal)

• → ચામડીમાં

SL (Sublingual)

• → જીભ નીચે

PR (Per rectum)

• → ગૂદા દ્વારા

Topical

• → ચામડી પર લગાડવું

દવાના સ્વરૂપ માટે સંક્ષેપ (Dosage Form Abbreviations)

• Tab (Tablet) → ગોળી

• Cap (Capsule) → કેપ્સ્યુલ

• Syp (Syrup) → સિરપ

• Inj (Injection) → ઈન્જેક્શન

• Susp (Suspension) → સસ્પેન્શન

• Oint (Ointment) → ઓઇન્ટમેન્ટ

• Cream → ક્રીમ

માત્રા અને માપ માટેના સંક્ષેપ (Dose & Measurement)

• mg (Milligram)

• g (Gram)

• ml (Milliliter)

• L (Liter)

• mcg (Microgram)

✓ખાસ સૂચનાઓ માટે સંક્ષેપ (Special Instructions)

• NPO (Nil per oral)

• → મોઢા દ્વારા કંઈ પણ ન આપવું

• Ad lib

• → જરૂર મુજબ (free use)

• Mist

• → મિશ્રણ દવા

• Ung

• → ઓઇન્ટમેન્ટ

અન્ય સામાન્ય સંક્ષેપ (Other Common Abbreviations)

• Rx (Prescription)

• → ડોક્ટરની ચિઠ્ઠી

• Dx (Diagnosis)

• → નિદાન

• Tx (Treatment)

• → સારવાર

• Hx (History)

• → ઈતિહાસ

ANM માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓ 

1) સંક્ષેપ સમજીને જ દવા આપવી

• ખોટી સમજ → ખોટી દવા

2) જોખમી સંક્ષેપોથી દૂર રહેવું

• OD (Eye drop vs Once daily confusion)

•  સ્પષ્ટ લખાણ પ્રાથમિકતા આપવી

3) ડબલ ચેક કરવું

• ખાસ કરીને ઈન્જેક્શન અને ડોઝ

4) WHO સલામતી માર્ગદર્શિકા અનુસરવી

• Medication error ટાળવીP

સામાન્ય ભૂલો (Common Errors)

• OD ને Overdose સમજી લેવુ

• mg અને mcg ગેરસમજ

• SOS અને PRN નો ખોટો ઉપયોગ

ક્લિનિકલ મહત્વ (Clinical Importance)

• યોગ્ય દવા યોગ્ય સમયે આપવી

• દર્દીની સુરક્ષા વધે

• સમય બચાવે

• આરોગ્ય સેવા વધુ અસરકારક બને.

(6)Administration of drugs: Policies and regulations, as per protocols and standing orders

દવા આપવી (Drug Administration) એ નર્સિંગમાં અત્યંત જવાબદારીપૂર્ણ કાર્ય છે. ખોટી દવા, ખોટી માત્રા અથવા ખોટી રીતથી આપવાથી ગંભીર નુકસાન થઈ શકે છે.

 તેથી, દવા આપતી વખતે સરકાર, સંસ્થા (Hospital/PHC) અને આંતરરાષ્ટ્રીય માર્ગદર્શિકા મુજબ નીતિઓ (Policies), નિયમો (Regulations), પ્રોટોકોલ (Protocols) અને સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડર્સ (Standing Orders) નું પાલન કરવું જરૂરી છે.

ANM તરીકે તમારું કાર્ય સલામત, યોગ્ય અને વૈજ્ઞાનિક રીતે દવા આપવાનું છે.

 દવા આપવાની વ્યાખ્યા

દવા આપવી એટલે યોગ્ય દર્દીને યોગ્ય દવા, યોગ્ય માત્રામાં, યોગ્ય સમય અને યોગ્ય રીતથી આપવી.

દવા આપવાના મૂળ સિદ્ધાંતો (Basic Principles)

• “5 Rights of Drug Administration”

• યોગ્ય દર્દી (Right Patient)

• યોગ્ય દવા (Right Drug)

• યોગ્ય માત્રા (Right Dose)

• યોગ્ય સમય (Right Time)

• યોગ્ય રીત (Right Route)

•  “10 Rights” પણ માન્ય છે:

• Right documentation

• Right reason

• Right response

• Right education

• Right to refuse

નીતિઓ અને નિયમો (Policies & Regulations)

(1) હોસ્પિટલ / આરોગ્ય કેન્દ્રની નીતિ

• દરેક સંસ્થાની પોતાની દવા આપવાની નીતિ હોય છે

• ANM એ તેનું પાલન કરવું ફરજિયાત છે

(2) કાનૂની જવાબદારી (Legal Responsibility)

• દવા આપવી એ કાનૂની જવાબદારી છે

• ખોટી દવા આપવાથી કાનૂની કાર્યવાહી થઈ શકે

(3) દવા સંગ્રહ (Drug Storage Rules)

• યોગ્ય તાપમાન પર દવા રાખવી

• Expiry date ચેક કરવી

• Locked cupboard માં દવા રાખવી

(4) ડોક્ટરનો પ્રિસ્ક્રિપ્શન

• ડોક્ટરની લખિત સલાહ પ્રમાણે જ દવા આપવી

• અનિશ્ચિત હોય તો પુષ્ટિ કરવી

4) પ્રોટોકોલ (Protocols)

વ્યાખ્યા

પ્રોટોકોલ એટલે ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં દવા આપવાની નિયમિત અને વૈજ્ઞાનિક પદ્ધતિ.

ઉદાહરણ

• તાવ માટે પેરાસિટામોલ પ્રોટોકોલ

• ડિહાઇડ્રેશન માટે ORS આપવાની પદ્ધતિ

• ઈમ્યુનાઈઝેશન શેડ્યૂલ

• પ્રોટોકોલના ફાયદા

• સમાન અને સલામત સારવાર

• ભૂલો ઓછી થાય

• સમય બચાવે

સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડર્સ (Standing Orders)

વ્યાખ્યા

સ્ટેન્ડિંગ ઓર્ડર એટલે ડોક્ટર દ્વારા પહેલેથી આપવામાં આવેલ લેખિત સૂચનાઓ, જેના આધારે ANM ચોક્કસ પરિસ્થિતિમાં દવા આપી શકે છે.

ઉદાહરણ

• તાવમાં પેરાસિટામોલ આપવું

• ડાયરીઆમાં ORS આપવું

• પ્રાથમિક સારવારમાં દવા આપવી

મહત્વ

• ઈમરજન્સીમાં તરત સારવાર આપી શકાય

• ડોક્ટર ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે મદદરૂપ

દવા આપવાની પ્રક્રિયા (Steps of Drug Administration)

(1) તૈયારી (Preparation)

• પ્રિસ્ક્રિપ્શન વાંચવું

• દવા તૈયાર કરવી

• હાથ ધોવા

(2) ચકાસણી (Checking)

• દવા 3 વખત ચેક કરવી

• દવા લેતા પહેલા

• તૈયાર કરતી વખતે

• આપતા પહેલા

(3) દવા આપવી (Administration)

• યોગ્ય રીતથી દવા આપવી

• દર્દીને સમજ આપવી

(4) નિરીક્ષણ (Observation)

• દવાની અસર જોવી

• સાઈડ ઈફેક્ટ પર ધ્યાન આપવું

(5) રેકોર્ડિંગ (Documentation)

• સમય, ડોઝ, દવા નોંધવી

• સહી કરવી

WHO અને સલામતી માર્ગદર્શિકા

• દવા આપતા પહેલા દર્દીની ઓળખ પુષ્ટિ કરવી

• High alert drugs માટે ખાસ ધ્યાન

• Infection control (હાથ ધોવા)

• Double check સિસ્ટમ

ANM માટે ખાસ સૂચનાઓ

શું કરવું (Do’s)

• 5 Rights પાલન કરવું

• દર્દીને સમજ આપવી

• સમયસર દવા આપવી

• રેકોર્ડ રાખવો

શું ન કરવું (Don’ts)

• અનુમાનથી દવા ન આપવી

• Expired દવા ન આપવી

• બીજાની દવા દર્દીને ન આપવી

સામાન્ય ભૂલો (Common Errors)

• ખોટો દર્દી

• ખોટો ડોઝ

• ખોટો સમય

• દવાના નામમાં ગેરસમજ

ક્લિનિકલ મહત્વ

• દર્દીની સુરક્ષા વધે

• ઉપચાર અસરકારક બને

• કાનૂની જોખમ ઓછું થાય

• આરોગ્ય સેવા ગુણવત્તાસભર બને

(7)Calculation of dosage

દવાના ડોઝની ગણતરી નર્સિંગમાં સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્કિલ છે. ANM તરીકે તમને દરેક પ્રકારની ગણતરી આવડવી જરૂરી છે – ટેબ્લેટ, સિરપ, ઈન્જેક્શન, વજન પ્રમાણે, IV ફ્લુઈડ વગેરે.

1) મૂળ સૂત્ર (Basic Formula)

ઉપયોગ: Tablet, Syrup, Injection બધામાં

Example:

• Doctor order = 500 mg

• Available = 250 mg (1 tablet)

• Dose = (500 / 250) × 1 = 2 tablets

2) Tablet / Capsule Calculation

Formula same (Basic formula)

Example:

• Order = 300 mg

• Available = 150 mg

• = (300/150) × 1 = 2 tablets

3) Liquid / Syrup Calculation

Formula:

Example:

• Order = 250 mg

• Available = 125 mg in 5 ml

• = (250/125) × 5 = 10 ml

4) Injection Dose Calculation

Step:

• Unit convert (g → mg)

Example:

• Order = 1 g

• Available = 500 mg

• 1 g = 1000 mg

• = (1000/500) = 2 vials

Body Weight Based Dose (Very Important)

• Example:

• Weight = 12 kg

• Dose = 10 mg/kg

• = 12 × 10 = 120 mg

6) Pediatric Dose Formula

(A) Young’s Formula

(B) Clark’s Formula

7) IV Fluid Calculation

(A) ml/hour Calculation

• Example:

• 1000 ml in 8 hours

• = 1000/8 = 125 ml/hr

(B) Drops per minute (gtt/min)

• Example:

• 500 ml in 5 hr

• Drop factor = 20

• = (500 × 20) / (5 × 60)

• = 33 drops/min

8) Insulin Calculation

• Insulin syringe = 40 IU / ml or 100 IU / ml

Example:

• Doctor order = 10 IU

• Available = 40 IU/ml

• = 10/40 = 0.25 ml

Percentage Solution Calculation

• Example:

• 5% = 5 gm in 100 ml

10) Dilution Formula

 Use: Injection dilution

Unit Conversion (Very Important)

• 1 g = 1000 mg

• 1 mg = 1000 mcg

• 1 L = 1000 ml

• 1 kg = 1000 g

Safe Dose Range Check

 Pediatric safety:

ANM માટે Golden Rules

✔️ Always check:

• Dose

• Drug

• Patient

• Route

• Time

  ✔️ Double check calculation

  ✔️ Pediatric dose special care

  ✔️ Never guess dose

Common Mistakes

• mg vs mcg confusion

• ml vs drops mistake

• Wrong unit conversion

• Not checking weight

Quick Revision Formula List

• Dose = (Order / Available) × Quantity

• Weight dose = kg × mg/kg

• IV rate = ml / hr

• Drops = (ml × drop factor) / min

• Child dose (Young) = Age / (Age+12) × Adult dose

• Dilution = C1V1 = C2V2