Unit -1 Essential Nutrients (Sec:

Unit -1 Essential Nutrients (પોષણ, આવશ્યક પોષક તત્ત્વો અને સંતુલિત આહાર)

Syllabus topic;

(1)Importance of nutrition in health and sickness.

(2)Essential nutrients, functions, sources and requirements.

(3)Classification of foods and their nutritive value.

(4)Normal requirements at different ages.

(5)Balanced diet for different age group.

Importance of nutrition in health and sickness.

ઉપયોગમાં આવતા મુખ્ય શબ્દો અને Full Forms

(1)WHO (World Health Organization) – વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા.

(2)ICMR (Indian Council of Medical Research) – ભારતીય વૈદ્યકીય સંશોધન પરિષદ

(3)RDA (Recommended Dietary Allowance) – ભલામણ કરાયેલ દૈનિક પોષક જરૂરિયાત

(4)BMI (Body Mass Index) – શરીર દ્રવ્યમાન સૂચકાંક

(5)PEM (Protein Energy Malnutrition) – પ્રોટીન અને ઊર્જા કુપોષણ

(6)IDA (Iron Deficiency Anemia) – આયર્નની અછતથી થતો એનિમિયા

Importance of nutrition in health and sickness.

1. પોષણ (Nutrition)

-પોષણ એ એવી વૈજ્ઞાનિક પ્રક્રિયા છે જેમાં ખોરાકના પોષક તત્ત્વો શરીરમાં પચી, શોષાઈ, પરિવહન થઈ અને કોષોમાં ઉપયોગમાં લેવાય છે.

-શરીરની વૃદ્ધિ, કોષોની રચના, ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવી, હોર્મોનનું નિર્માણ, રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવી વગેરે તમામ પ્રક્રિયાઓ માટે યોગ્ય પોષણ આવશ્યક છે.

-પોષણની અછતથી કુપોષણ, નબળાઈ, વૃદ્ધિમાં વિલંબ અને અનેક રોગો થાય છે. સારો પોષણ વ્યક્તિને તંદુરસ્ત, સક્રિય અને માનસિક રીતે સજાગ રાખે છે.

2. આરોગ્ય અને બીમારીમાં પોષણનું મહત્વ

(A) આરોગ્યમાં પોષણનું મહત્વ

યોગ્ય પોષણ શરીરની દરેક પ્રણાલીનું યોગ્ય કાર્ય જાળવે છે.

બાળપણમાં સારો પોષણ મગજના વિકાસ માટે અત્યંત જરૂરી છે.

યુવાનોમાં સારો આહાર શરીરની શક્તિ અને કાર્યક્ષમતા વધારે છે.

સંતુલિત આહાર લેવાથી રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત બને છે અને ચેપજન્ય રોગો સામે રક્ષણ મળે છે.

(B) બીમારીમાં પોષણનું મહત્વ

બીમારી દરમિયાન શરીરની ચયાપચય ક્રિયા વધે છે અને ઊર્જાની જરૂરિયાત વધે છે.

પ્રોટીન અને વિટામિન યોગ્ય પ્રમાણમાં મળે તો ઘા ઝડપથી ભરે છે.

તાવ, ડાયરીયા, ક્ષયરોગ, સર્જરી પછીના સમયમાં વિશેષ પોષણ જરૂરી છે.

કુપોષિત દર્દી સાજો થવામાં વધુ સમય લે છે.

Essential nutrients, functions, sources and requirements.

-આવશ્યક પોષક તત્ત્વો એ એવા તત્ત્વો છે જે શરીર પોતે બનાવી શકતું નથી અથવા પૂરતા પ્રમાણમાં બનાવી શકતું નથી, તેથી તે ખોરાક દ્વારા મેળવવા જરૂરી છે.

આ પોષક તત્ત્વો શરીરની વૃદ્ધિ, વિકાસ, ઊર્જા ઉત્પન્ન, કોષોની રચના, હોર્મોનનું નિર્માણ, રોગપ્રતિકારક શક્તિ અને જીવન જાળવવા માટે જરૂરી છે.

આવશ્યક પોષક તત્ત્વોને મુખ્યત્વે બે વર્ગમાં વહેંચવામાં આવે છે:

(1)મોટા પ્રમાણમાં જરૂરી તત્ત્વો (Macronutrients)

(2)નાની માત્રામાં જરૂરી તત્ત્વો (Micronutrients)

1. કાર્બોહાઈડ્રેટ

કાર્બોહાઈડ્રેટ શરીર માટે મુખ્ય ઊર્જા સ્ત્રોત છે.તે ગ્લુકોઝમાં પરિવર્તિત થઈ કોષોને ઊર્જા આપે છે.અતિરિક્ત કાર્બોહાઈડ્રેટ ચરબી તરીકે સંગ્રહિત થાય છે.ઓછું લેવાથી નબળાઈ અને થાક અનુભવાય છે.

કાર્ય

• શરીરને દૈનિક કામ માટે ઊર્જા આપે છે

• મગજ અને નર્વસ સિસ્ટમ માટે મુખ્ય ઈંધણ છે

• પ્રોટીનને ઊર્જા તરીકે વપરાતા અટકાવે છે

• ચરબીના યોગ્ય પાચનમાં મદદ કરે છે.

સ્ત્રોત

અનાજ, ચોખા, ઘઉં, બાજરી, જવાર, મકાઈ, બટાકા, ખાંડ.

દૈનિક જરૂરિયાત

દૈનિક કુલ ઊર્જાનો આશરે 55 થી 65 ટકા ભાગ કાર્બોહાઈડ્રેટમાંથી મળવો જોઈએ.ઓછું લેવાથી થાક, નબળાઈ અને ચક્કર આવે છે. વધારે લેવાથી મોટાપો થઈ શકે છે.

2. પ્રોટીન

પ્રોટીનને “શરીર નિર્માણ તત્ત્વ” કહેવાય છે.

બાળકો, કિશોરો અને ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ માટે પ્રોટીન અત્યંત જરૂરી છે.પ્રોટીનની અછતથી વૃદ્ધિ અટકે છે અને પ્રોટીન ઊર્જા કુપોષણ થાય છે.પ્રોટીન શરીરના એન્ઝાઇમ અને હોર્મોન બનાવવામાં મદદ કરે છે.

કાર્ય

• શરીરની વૃદ્ધિ અને વિકાસ

• ઘા ભરવામાં મદદ

• એન્ઝાઇમ અને હોર્મોનનું નિર્માણ

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવામાં સહાયક

સ્ત્રોત

દાળ, કઠોળ, દૂધ, છાસ, સોયાબીન, ઈંડા.

દૈનિક જરૂરિયાત

સરેરાશ 1 ગ્રામ પ્રતિ કિલો વજન દીઠ જરૂરી.

બાળકો, ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓને વધુ જરૂર પડે છે.

પ્રોટીનની અછતથી વૃદ્ધિ અટકે છે અને પ્રોટીન ઊર્જા કુપોષણ થાય છે.

3. ચરબી

ચરબી ઊર્જાનો સઘન સ્ત્રોત છે.તે શરીરને ગરમી આપે છે અને આંતરિક અંગોનું રક્ષણ કરે છે.સારી ચરબી (વનસ્પતિ તેલ) અને ખરાબ ચરબી (અતિ સેચ્યુરેટેડ ચરબી) વચ્ચે તફાવત સમજવો જરૂરી છે.અતિરિક્ત ચરબી લેવાથી હૃદયરોગનો ખતરો વધી શકે છે.

કાર્ય

• શરીરને ઊર્જા અને ગરમી આપે છે

• આંતરિક અંગોનું રક્ષણ કરે છે

• ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિનના શોષણમાં મદદ કરે છે

• શરીરમાં ઊર્જા સંગ્રહ કરે છે

સ્ત્રોત

વનસ્પતિ તેલ, ઘી, માખણ, સૂકા મેવા.

દૈનિક જરૂરિયાત

-કુલ ઊર્જાનો 20 થી 30 ટકા ભાગ ચરબીમાંથી મળવો જોઈએ.

-અતિરિક્ત ચરબી લેવાથી હૃદયરોગ અને મોટાપો થઈ શકે છે.

4. વિટામિન

વિટામિન શરીરની ચયાપચય ક્રિયાઓમાં સહાયક છે.વિટામિન A આંખોની દ્રષ્ટિ માટે જરૂરી છે.વિટામિન D હાડકાં મજબૂત બનાવે છે.વિટામિન C રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે.

પ્રકાર

(1)ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન

(2)પાણીમાં દ્રાવ્ય વિટામિન

કાર્ય

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવી

• આંખોની દ્રષ્ટિ જાળવવી

• હાડકાં મજબૂત બનાવવું

• ચામડી અને નર્વસ સિસ્ટમનું રક્ષણ

સ્ત્રોત

લીલા શાકભાજી, ફળ, દૂધ.

જરૂરિયાત

-અલ્પ માત્રામાં જરૂરી પરંતુ રોજિંદા આહારમાં હોવા જોઈએ.

અછતથી વિશિષ્ટ રોગો થાય છે.

5. ખનિજ લવણ

આયર્ન લોહી બનાવવા માટે જરૂરી છે.

કેલ્શિયમ હાડકાં અને દાંત માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

આયોડિનની અછતથી ગોઇટર થાય છે.

ખનિજ તત્ત્વો શરીરમાં રસાયણિક સંતુલન જાળવે છે.

મુખ્ય ખનિજ

• આયર્ન

• કેલ્શિયમ

• આયોડિન

• ઝીંક

કાર્ય

• લોહી બનાવવું

• હાડકાં અને દાંત મજબૂત કરવું

• થાયરોઈડ ગ્રંથિનું કાર્ય નિયંત્રિત કરવું

• ચયાપચય ક્રિયા જાળવવી

સ્ત્રોત

દૂધ, લીલા શાકભાજી, અનાજ, કઠોળ.

જરૂરિયાત

-ખૂબ ઓછી માત્રામાં જરૂરી પરંતુ નિયમિત લેવાં જરૂરી.

અછતથી એનિમિયા, ગોઇટર વગેરે રોગ થાય છે.

6. પાણી

પાણી જીવન માટે આવશ્યક છે.

શરીરમાંથી ઝેરી પદાર્થો બહાર કાઢે છે.

પાણીની અછતથી ડિહાઇડ્રેશન થાય છે.

પાણી વગર માણસ લાંબા સમય સુધી જીવી શકતો નથી.

કાર્ય

• પાચન અને શોષણમાં મદદ

• પોષક તત્ત્વોનું પરિવહન

• શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરવું

• ઝેરી પદાર્થો બહાર કાઢવા

જરૂરિયાત

દૈનિક 2 થી 3 લિટર પાણી લેવું જરૂરી.

પાણીની અછતથી ડિહાઇડ્રેશન થાય છે.

7. આહાર રેશા

આહાર રેશા પાચન સુધારે છે.

કબજિયાત અટકાવે છે.

મોટાપો અને ડાયાબિટીસ નિયંત્રણમાં મદદ કરે છે.

કાર્ય

• આંતરડાંની ગતિ સુધારવી

• કબજિયાત અટકાવવી

• બ્લડ શુગર નિયંત્રિત કરવું

• કોલેસ્ટેરોલ ઘટાડવામાં મદદ

સ્ત્રોત

પૂર્ણ અનાજ, શાકભાજી, ફળ.

દૈનિક પોષક જરૂરિયાત (RDA)

ભલામણ કરાયેલ દૈનિક પોષક જરૂરિયાત વ્યક્તિની વય, લિંગ, શારીરિક શ્રમ અને આરોગ્યની સ્થિતિ મુજબ બદલાય છે.બાળકો, કિશોરો, ગર્ભવતી અને સ્તનપાન કરાવતી સ્ત્રીઓમાં જરૂરિયાત વધુ હોય છે.RDA નો હેતુ શરીરને પૂરતું પોષણ મળે અને કુપોષણ ટાળવામાં આવે.

આવશ્યક પોષક તત્ત્વોની અછતના પરિણામ

• કુપોષણ

• એનિમિયા

• વૃદ્ધિમાં વિલંબ

• રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો

• લાંબા ગાળે ગંભીર આરોગ્ય સમસ્યાઓ

Classification of foods and their nutritive value.

(ખોરાકનું વર્ગીકરણ અને તેનું પોષક મૂલ્ય)

-ખોરાક એ એવો પદાર્થ છે જે શરીરને ઊર્જા, વૃદ્ધિ અને રોગોથી રક્ષણ આપવા માટે જરૂરી પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે.

ખોરાકનું યોગ્ય વર્ગીકરણ જાણવું ANM માટે અત્યંત જરૂરી છે જેથી સમુદાયને સંતુલિત આહાર અંગે યોગ્ય માર્ગદર્શન આપી શકાય.

ખોરાકને વિવિધ આધાર પર વર્ગીકૃત કરી શકાય છે, જેમ કે:

(૧)પોષક તત્ત્વોના આધારે

(૨)કાર્યના આધારે

(૩)મૂળ સ્ત્રોતના આધારે

(૪)રસાયણિક રચનાના આધારે

(૧). પોષક તત્ત્વોના આધારે વર્ગીકરણ

આ વર્ગીકરણ ખોરાકમાં રહેલા મુખ્ય પોષક તત્ત્વો પર આધારિત છે.

(A) કાર્બોહાઈડ્રેટયુક્ત ખોરાક

-આ ખોરાક શરીરને મુખ્યત્વે ઊર્જા પૂરી પાડે છે.

-આ ખોરાક દૈનિક આહારનો મોટો ભાગ બને છે કારણ કે શરીરને સતત ઊર્જાની જરૂર રહે છે.

-અતિરિક્ત લેવાથી ચરબી રૂપે સંગ્રહ થાય છે અને મોટાપો વધે છે.

પોષક મૂલ્ય:

• ઊર્જાનો મુખ્ય સ્ત્રોત

• શરીરની કાર્યક્ષમતા જાળવે છે

• મગજ માટે જરૂરી

(B) પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક

-આ ખોરાક શરીરની વૃદ્ધિ અને કોષોની દુરસ્તી માટે જરૂરી છે.

-બાળકો, કિશોરો, ગર્ભવતી અને સ્તનપાન કરાવતી સ્ત્રીઓ માટે વિશેષ મહત્વ ધરાવે છે.

-પ્રોટીનની અછતથી કુપોષણ થાય છે.

પોષક મૂલ્ય:

• શરીર નિર્માણ

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવી

• ઘા ભરવામાં મદદ

(C) ચરબીયુક્ત ખોરાક

-આ ખોરાક ઊર્જાનો સઘન સ્ત્રોત છે.

-ચરબી શરીરને ગરમી આપે છે અને આંતરિક અંગોનું રક્ષણ કરે છે.

-પરંતુ વધુ ચરબી લેવાથી હૃદયરોગનો ખતરો વધી શકે છે.

પોષક મૂલ્ય:

• ઊર્જા સંગ્રહ

• ચરબીમાં દ્રાવ્ય વિટામિનનું શોષણ

• શરીરની સુરક્ષા.

(D) વિટામિન અને ખનિજયુક્ત ખોરાક

-આ ખોરાક શરીરને રોગોથી રક્ષણ આપે છે.

-શરીરની ચયાપચય ક્રિયાઓ યોગ્ય રીતે ચાલે તે માટે જરૂરી છે.

પોષક મૂલ્ય:

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ

• હાડકાં મજબૂત

• લોહી નિર્માણ

(૨)કાર્યના આધારે વર્ગીકરણ

(1) ઊર્જાદાયક ખોરાક

શરીરને કામ કરવા માટે ઊર્જા પૂરી પાડે છે.દૈનિક જીવનની તમામ પ્રવૃત્તિઓ માટે જરૂરી છે.ઊર્જાની અછતથી થાક અને નબળાઈ અનુભવાય છે.

(2) શરીર નિર્માણ ખોરાક

વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે જરૂરી છે.બાળકોમાં યોગ્ય ઊંચાઈ અને વજન માટે જરૂરી છે.શરીરના કોષોની મરામત માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

(3) રક્ષણાત્મક ખોરાક

શરીરને રોગોથી બચાવે છે.ચયાપચય ક્રિયા અને હોર્મોનનું સંતુલન જાળવે છે.રોગપ્રતિકારક શક્તિ મજબૂત બનાવે છે.

(૩)મૂળ સ્ત્રોતના આધારે વર્ગીકરણ

(A) વનસ્પતિ આધારિત ખોરાક

-વનસ્પતિમાંથી મળતા ખોરાક.

-આ ખોરાકમાં કાર્બોહાઈડ્રેટ, વિટામિન, ખનિજ અને આહાર રેશા વધુ હોય છે.

-હૃદયરોગ અને મોટાપો ઘટાડવામાં મદદરૂપ.

(B) પ્રાણી આધારિત ખોરાક

-પ્રાણીઓમાંથી મળતા ખોરાક.

-પ્રોટીન અને કેટલીક વિટામિન માટે સારો સ્ત્રોત.

-પરંતુ વધુ લેવાથી ચરબીનું પ્રમાણ વધી શકે છે.

(૪)રસાયણિક રચનાના આધારે વર્ગીકરણ;

(1) મોટા પોષક તત્ત્વો

-કાર્બોહાઈડ્રેટ, પ્રોટીન અને ચરબી.

-શરીરને મોટા પ્રમાણમાં જરૂરી છે.

-ઊર્જા અને વૃદ્ધિ માટે મુખ્ય જવાબદાર.

(2) નાની માત્રામાં જરૂરી પોષક તત્ત્વો

-વિટામિન અને ખનિજ.

-નાની માત્રામાં જરૂરી પરંતુ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ.

-અછતથી ચોક્કસ રોગ થાય છે.

ખોરાકનું પોષક મૂલ્ય –

પોષક મૂલ્યનો અર્થ ખોરાકમાં રહેલા પોષક તત્ત્વોની ગુણવત્તા અને માત્રા છે.સારો પોષક મૂલ્ય ધરાવતા ખોરાક શરીરને સંપૂર્ણ પોષણ આપે છે.

એક જ પ્રકારનો ખોરાક પૂરતો નથી, વિવિધતા જરૂરી છે.

ખોરાકનું પોષક મૂલ્ય તેની ગુણવત્તા, તાજગી, રસોઈ પદ્ધતિ અને સંગ્રહ પર આધારિત છે.વધુ ઉકાળવાથી કેટલાક વિટામિન નષ્ટ થઈ શકે છે.અયોગ્ય સંગ્રહથી પોષક તત્ત્વો ઘટી શકે છે.

ખોરાકનું યોગ્ય પસંદગી અને આયોજન

• વિવિધ ખોરાક જૂથોનો સમાવેશ કરવો

• તાજો અને સ્વચ્છ ખોરાક લેવો

• અતિ તેલિયું અને મીઠું ટાળવું

• વય અને આરોગ્ય અનુસાર આયોજન કરવુ.

ખોરાકના અયોગ્ય વર્ગીકરણના પરિણામ

• અસંતુલિત આહાર

• કુપોષણ

• મોટાપો

• એનિમિયા

• ડાયાબિટીસ

Normal requirements at different ages.

(વિવિધ વય મુજબ સામાન્ય પોષક જરૂરિયાત)

-શરીરની પોષક જરૂરિયાત વય, લિંગ, શારીરિક વૃદ્ધિ, હોર્મોનલ ફેરફાર, શારીરિક શ્રમ અને આરોગ્યની સ્થિતિ મુજબ બદલાય છે.

-બાળપણમાં વૃદ્ધિ ઝડપથી થાય છે તેથી ઊર્જા અને પ્રોટીનની જરૂર વધુ હોય છે.

-કિશોરાવસ્થામાં હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે પોષક જરૂરિયાત વધે છે.

-ગર્ભાવસ્થા અને સ્તનપાન દરમિયાન માતાની સાથે ભ્રૂણ અથવા શિશુ માટે વધારાનું પોષણ જરૂરી બને છે.

-વૃદ્ધાવસ્થામાં ઊર્જાની જરૂરિયાત ઓછી થાય છે પરંતુ રક્ષણાત્મક પોષક તત્ત્વોની જરૂરિયાત જળવાયેલી રહે છે.

1. નવજાત અને શિશુ અવસ્થા (જન્મથી 1 વર્ષ)

પોષણની વિશેષતા

-આ અવસ્થા જીવનનો સૌથી ઝડપી વૃદ્ધિ સમયગાળો છે.

-શરીર વજન અને મગજનો વિકાસ ઝડપથી થાય છે.

-રોગપ્રતિકારક શક્તિ પૂરતી વિકસેલી નથી.

જરૂરિયાત

• જન્મથી 6 મહિના સુધી માત્ર માતાનું દૂધ પૂરતું છે.

• માતાના દૂધમાં તમામ જરૂરી પોષક તત્ત્વો યોગ્ય પ્રમાણમાં હોય છે.

• 6 મહિના પછી પૂરક આહાર શરૂ કરવો જરૂરી છે.

• પ્રોટીન, ચરબી અને આયર્ન મહત્વપૂર્ણ છે.

માતાનું દૂધ રોગોથી રક્ષણ આપે છે અને સરળતાથી પચી જાય છે.

2. બાળ અવસ્થા (1 થી 6 વર્ષ)

પોષણની વિશેષતા

-આ અવસ્થામાં શરીરની વૃદ્ધિ અને મગજનો વિકાસ ચાલુ રહે છે.

-બાળકો વધુ સક્રિય હોવાથી ઊર્જાની જરૂરિયાત વધારે છે.

-ખોરાકની પસંદગી અને આદતો આ અવસ્થામાં વિકસે છે.

જરૂરિયાત

• પૂરતી ઊર્જા અને પ્રોટીન

• કેલ્શિયમ હાડકાં માટે જરૂરી

• આયર્ન લોહી બનાવવા માટે જરૂરી

• વિટામિન A અને C રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે

અયોગ્ય પોષણથી વૃદ્ધિમાં વિલંબ અને કુપોષણ થઈ શકે છે.

3. શાળા વયના બાળકો (6 થી 12 વર્ષ)

પોષણની વિશેષતા

-આ સમયગાળામાં શારીરિક અને માનસિક વિકાસ બંને મહત્વપૂર્ણ છે.

-શાળા જવાથી વધુ ઊર્જા ખર્ચાય છે.

-અભ્યાસ અને રમતગમત માટે યોગ્ય પોષણ જરૂરી છે.

જરૂરિયાત

• સંતુલિત આહાર

• પૂરતી ઊર્જા

• પ્રોટીન અને કેલ્શિયમ

• આયર્ન ખાસ કરીને છોકરીઓ માટે

આ વયમાં યોગ્ય આહાર ભવિષ્યના આરોગ્ય માટે આધારરૂપ છે.

4. કિશોરાવસ્થા (12 થી 18 વર્ષ)

પોષણની વિશેષતા

-આ સમયગાળામાં ઝડપી શારીરિક વૃદ્ધિ અને હોર્મોનલ ફેરફાર થાય છે.

-ઊંચાઈ અને વજન ઝડપથી વધે છે.

-લિંગ આધારે પોષક જરૂરિયાતમાં તફાવત જોવા મળે છે.

જરૂરિયાત

• વધુ ઊર્જા

• ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું પ્રોટીન

• આયર્ન (ખાસ કરીને કિશોરીઓ માટે)

• કેલ્શિયમ હાડકાં માટે

આ અવસ્થામાં યોગ્ય પોષણ ન મળે તો એનિમિયા અને નબળાઈ થઈ શકે છે.

5. પુખ્ત વય (18 થી 60 વર્ષ)

પોષણની વિશેષતા

-આ અવસ્થામાં વૃદ્ધિ પૂર્ણ થાય છે અને શરીર જાળવણી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત થાય છે.

-શારીરિક શ્રમ અને વ્યવસાય મુજબ ઊર્જાની જરૂરિયાત બદલાય છે.

જરૂરિયાત

• કાર્યક્ષમતા જાળવવા પૂરતી ઊર્જા

• પ્રોટીન કોષોની દુરસ્તી માટે

• ચરબી મર્યાદિત પ્રમાણમાં

• વિટામિન અને ખનિજ નિયમિત પ્રમાણમાં

અસંતુલિત આહારથી મોટાપો, ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગ થઈ શકે છે.

6. ગર્ભવતી સ્ત્રી

પોષણની વિશેષતા

-માતાના શરીરમાં ભ્રૂણનો વિકાસ થાય છે.

-રક્તનું પ્રમાણ વધે છે.

-હોર્મોનલ ફેરફાર થાય છે.

જરૂરિયાત

• વધારાની ઊર્જા

• વધારાનું પ્રોટીન

• આયર્ન અને ફોલિક એસિડ

• કેલ્શિયમ

યોગ્ય પોષણથી ઓછા વજનના બાળકનો જન્મ અટકે છે.

7. સ્તનપાન કરાવતી માતા

પોષણની વિશેષતા

-માતાના દૂધ દ્વારા શિશુને પોષણ મળે છે.

-દૂધ ઉત્પન્ન કરવા માટે વધારાની ઊર્જા અને પોષક તત્ત્વો જરૂરી છે.

જરૂરિયાત

• વધારાની ઊર્જા

• પ્રોટીન

• પાણી પૂરતા પ્રમાણમાં

• વિટામિન અને ખનિજ

અયોગ્ય પોષણથી માતા નબળી બને છે અને દૂધનું ઉત્પાદન ઘટી શકે છે.

8. વૃદ્ધાવસ્થા (60 વર્ષ પછી)

પોષણની વિશેષતા

-વૃદ્ધિ બંધ થઈ જાય છે.

-શારીરિક કાર્યક્ષમતા ઘટે છે.

-પાચન શક્તિ ઓછી થાય છે.

જરૂરિયાત

• ઓછી ઊર્જા

• સરળતાથી પચી શકે તેવો આહાર

• કેલ્શિયમ અને વિટામિન D

• ફાઇબર કબજિયાત નિવારણ માટે

વૃદ્ધોમાં પોષણની અછતથી હાડકાં નબળાં અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી થાય છે.

વય અનુસાર પોષણ જરૂરીયાતમાં અસર કરનારા પરિબળો;

• લિંગ

• શારીરિક શ્રમ

• આર્થિક સ્થિતિ

• આરોગ્ય સ્થિતિ

• હોર્મોનલ ફેરફાર

સંતુલિત આહાર (Balanced Diet) –

વ્યાખ્યા

-સંતુલિત આહાર એ એવો આહાર છે જેમાં શરીરની દૈનિક જરૂરિયાત મુજબ બધા પોષક તત્ત્વો યોગ્ય પ્રમાણમાં અને યોગ્ય ગુણોત્તરમાં સમાવિષ્ટ હોય.

સંતુલિત આહારના મુખ્ય લક્ષણો

• બધા પોષક તત્ત્વોનો સમાવેશ

• યોગ્ય પ્રમાણમાં ઊર્જા

• વિવિધ ખોરાક જૂથોનો સમાવેશ

• પચવામાં સરળ

• સ્વચ્છ અને તાજો ખોરાક

સંતુલિત આહારનું મહત્વ

-સંતુલિત આહાર શરીરની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને કાર્યક્ષમતા જાળવે છે.

-રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે.

-બાળકોમાં વૃદ્ધિ યોગ્ય રીતે થાય છે.

-ગર્ભવતી સ્ત્રીઓમાં સ્વસ્થ બાળકનો જન્મ થાય છે.

વૃદ્ધોમાં નબળાઈ અને રોગ ઓછા થાય છે.

સંતુલિત આહારનું આયોજન કરતી વખતે ધ્યાનમાં રાખવાના મુદ્દા

• વય

• લિંગ

• શારીરિક શ્રમ

• આર્થિક સ્થિતિ

• આરોગ્યની સ્થિતિ

દૈનિક આહારનો સંતુલિત સમાવેશ

• અનાજ – મુખ્ય ઊર્જા સ્ત્રોત

• દાળ અને કઠોળ – પ્રોટીન

• દૂધ અને દૂધજન્ય પદાર્થ

• લીલા શાકભાજી

• ફળ

• મર્યાદિત તેલ અને ચરબી

અસંતુલિત આહારના પરિણામ

• કુપોષણ

• મોટાપો

• એનિમિયા

• ડાયાબિટીસ

• હૃદયરોગ

વિવિધ વય જૂથ માટે સંતુલિત આહાર

✓શિશુ

-પ્રથમ 6 મહિના માત્ર સ્તનપાન.

-6 મહિના પછી પૂરક આહાર જેમ કે પાતળી ખીચડી.

શિશુ માટે ઊર્જા અને પ્રોટીન ખૂબ જરૂરી છે.

✓બાળ અવસ્થા

-બાળકની ઝડપથી વૃદ્ધિ થાય છે.

-દાળ, દૂધ, શાકભાજી અને ફળનો સમાવેશ જરૂરી.

આયર્ન અને કેલ્શિયમ જરૂરી છે.

✓કિશોરાવસ્થા

-ઝડપી શારીરિક અને માનસિક વિકાસ થાય છે.

-પ્રોટીન અને આયર્ન વધુ જરૂરી.

-કિશોરીઓમાં એનિમિયા અટકાવવા આયર્ન જરૂરી.

✓ગર્ભવતી સ્ત્રી

-વધારાની ઊર્જા અને પ્રોટીન જરૂરી.

-આયર્ન, ફોલિક એસિડ અને કેલ્શિયમ જરૂરી.

-યોગ્ય પોષણથી બાળકનો વજન યોગ્ય રહે છે.

✓વૃદ્ધાવસ્થા

-ઓછી ઊર્જા પરંતુ વધુ પોષક તત્ત્વો જરૂરી.

-પચવામાં સરળ આહાર લેવો.

-ફાઇબર અને પાણી પૂરતા પ્રમાણમાં લેવાં.

ANM ની વિસ્તૃત ભૂમિકા

• સમુદાયમાં પોષણ શિક્ષણ આપવું.

• કુપોષણની વહેલી ઓળખ કરવી.

• ગર્ભવતી અને કિશોરીઓમાં એનિમિયા નિવારણ.

• વૃદ્ધિ ચાર્ટ મુજબ મોનીટરીંગ.

• સંતુલિત આહાર અંગે માર્ગદર્શન આપવું.