Unit:1 The human body (Sec:B)
- 3 hours ago
- 6 min read
The human body
Syllabus Topic;
(1)Structure and functions of human body.
(2)Body systems and their functions digestive system respirator' system. genito urinary system, cardiovascular system, nervous system, muscular system, endocrine system, special sensory organs.
The 12 Cranial Nerves
Olfactory (I): ગંધની પરખ (સુગંધ/દુર્ગંધ).
Optic (II): દૃષ્ટિ (જોવા માટે).
Oculomotor (III): આંખના ડોળાની હલનચલન અને પ્યુપિલ (કીકી)નું સંકોચન.
Trochlear (IV): આંખની ઉપરની ત્રાંસી માંસપેશીનું નિયંત્રણ.
Trigeminal (V): ચહેરાની સંવેદના (સ્પર્શ/દબાણ) અને ચાવવાની ક્રિયા.
Abducens (VI): આંખને બહારની બાજુ ફેરવવી.
Facial (VII): ચહેરાના હાવભાવ, લાળ ગ્રંથિ અને જીભના આગળના ૨/૩ ભાગમાં સ્વાદ.
Vestibulocochlear (VIII): સાંભળવાની ક્ષમતા અને શરીરનું સંતુલન.
Glossopharyngeal (IX): જીભના પાછળના ૧/૩ ભાગમાં સ્વાદ, ગળવાની ક્રિયા અને લાળનું ઉત્પાદન.
Vagus (X): હૃદય, ફેફસાં અને પાચનતંત્રના અંગોનું નિયંત્રણ (સૌથી લાંબી નસ).
Accessory (XI): ગરદન અને ખભાના સ્નાયુઓની હલનચલન.
Hypoglossal (XII): જીભના સ્નાયુઓનું હલનચલન (બોલવા અને ગળવા માટે).
(1)Structure and functions of human body.
પરિચય
માનવ કોષ શરીરનું સૌથી નાનું અને જીવંત એકમ છે. દરેક કોષમાં એવી રચના હોય છે જે તેને જીવંત રાખે છે અને શરીરના વિવિધ કાર્યો કરવા માટે મદદ કરે છે.
“Cell is the basic structural and functional unit of life.”
માનવ કોષની મુખ્ય રચના
માનવ કોષ ત્રણ મુખ્ય ભાગોથી બનેલો હોય છે:
1. કોષ ઝિલા (Cell Membrane / Plasma Membrane)
કોષની બહારની પાતળી પડ
કોષને સુરક્ષા આપે છે
Selectively permeable (ચયનાત્મક પ્રવેશ)
કાર્ય:
પદાર્થોના આવ-જાવ નિયંત્રિત કરવું
કોષને આકાર આપવો
2. સાયટોપ્લાઝમ (Cytoplasm)
કોષની અંદરનું જેલ જેવી પદાર્થ
તેમાં બધા organelles હોય છે
કાર્ય:
રસાયણિક પ્રક્રિયાઓનું સ્થળ
કોષના અંગોને આધાર આપે
3. કેન્દ્રક (Nucleus)
કોષનો નિયંત્રણ કેન્દ્ર
DNA (genetic material) ધરાવે છે
ભાગો:
Nuclear membrane
Nucleolus
કાર્ય:
કોષના બધા કાર્યો નિયંત્રિત કરે
વારસાગત લક્ષણોનું નિયંત્રણ
કોષના અંગો (Cell Organelles & Functions)
1. માઇટોકોન્ડ્રિયા (Mitochondria)
“Powerhouse of the cell”.
ઊર્જા ઉત્પન્ન કરે (ATP)
2. રાઇબોસોમ (Ribosomes)
પ્રોટીન બનાવે
3. એન્ડોપ્લાઝમિક રેટિક્યુલમ (Endoplasmic Reticulum)
બે પ્રકાર:
Rough ER (ribosomes સાથે)
Smooth ER
કાર્ય:
પ્રોટીન અને લિપિડ બનાવવું
4. ગોલ્જી એપારેટસ (Golgi Apparatus)
પ્રોટીનને modify અને transport કરે
5. લાઇસોસોમ (Lysosome)
કચરો નષ્ટ કરે
“Suicide bag of cell”
6. સેન્ટ્રિઓલ (Centrioles)
કોષ વિભાજનમાં મદદ કરે
7. વેક્યુઓલ (Vacuole)
પદાર્થ સંગ્રહ કરે (animal cell માં નાના હોય)
8. પેરોક્સિસોમ (Peroxisome)
ઝેરી પદાર્થોને તોડે
માનવ કોષના મુખ્ય કાર્ય
મેટાબોલિઝમ
વૃદ્ધિ
પ્રજનન (Cell division)
ઉત્તેજનાને પ્રતિભાવ
ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવી
(2)Body systems and their functions digestive system respirator' system. genito urinary system, cardiovascular system, nervous system, muscular system, endocrine system, special sensory organs.
(1)Nervous System
સિસ્ટમનું નામ: નર્વસ તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: મગજ, સ્પાઈનલ કોર્ડ, નર્વસ
અંગના ભાગો:
મગજ: મસ્તિષ્ક (Cerebrum), મિઢબ્રેન (Midbrain), પોન્સ (Pons), મેડ્યુલા ઓબલાંગાટે (Medulla Oblongata), સીરેબેલમ (Cerebellum)
સ્પાઈનલ કોર્ડ: Cervical, Thoracic, Lumbar, Sacral, Coccygeal segments
નર્વસ: CNS (Central Nervous System), PNS (Peripheral Nervous System)
કાર્ય:
મસ્તિષ્ક – વિચાર, સ્મરણ, સંવેદના, ભાષા
મિઢબ્રેન – દ્રષ્ટિ અને શ્રવણ નિયંત્રણ
પોન્સ – શ્વસન અને સૂવાની પ્રક્રિયા
મેડ્યુલા – હૃદય અને શ્વસન નિયંત્રણ
સીરેબેલમ – સંતુલન અને Coordinated movement
સ્પાઈનલ કોર્ડ – સંદેશો ટ્રાન્સફર, રિફ્લેક્સ
નર્વસ – સંવેદના અને પ્રતિક્રિયા
✓રક્ત પુરવઠો: Internal carotid artery, Vertebral artery
✓સ્નાયુ પુરવઠો: CNS self-regulated, PNS cranial & spinal nerves
✓ક્રેનિયલ નર્વ: CN I, II, III, V, VII, VIII, X
(2) Cardiovascular System
સિસ્ટમનું નામ: રક્ત સંચાર તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: હૃદય, રક્ત, રક્ત નળીઓ
અંગના ભાગો:
હૃદય: Right Atrium, Right Ventricle, Left Atrium, Left Ventricle
રક્ત નળી: આર્ટરી, વેઇન, કેપિલેરી
રક્ત: RBC, WBC, Platelets, Plasma
કાર્ય:
હૃદય – રક્ત પંપ કરવું
Right Atrium – ડિ-ઓક્સિજન રક્ત સ્વીકારવું
Right Ventricle – ફેફસામાં રક્ત પહોંચાડવું
Left Atrium – ઓક્સિજન ભરેલું રક્ત સ્વીકારવું
Left Ventricle – રક્તને શરીરભર ફેલાવવું
રક્ત નળી – રક્ત વહન, પોષક તત્વો પહોંચાડવું
રક્ત – ઓક્સિજન, પોષક તત્વો, હોર્મોન, કચરો પરિવહન
✓રક્ત પુરવઠો: Coronary arteries, aorta & branches, pulmonary arteries & veins
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Sympathetic & Parasympathetic fibers
✓ક્રેનિયલ નર્વ: Vagus nerve (CN X)
(3) Respiratory System
સિસ્ટમનું નામ: શ્વસન તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: નાક, ગળું, ટ્રેકિયા, બ્રોંકાઈ, ફેફસા, અલ્વીઓલી
અંગના ભાગો:
Nose: External nose, Nasal cavity, Nasal septum
Pharynx: Nasopharynx, Oropharynx, Laryngopharynx
Trachea: Cartilaginous rings
Lungs: Right lung (3 lobes), Left lung (2 lobes)
Alveoli: Respiratory bronchioles, alveolar sacs
કાર્ય:
Nose – હવા ફિલ્ટર, ભેજવાળું, ગરમ કરવું
Pharynx – હવા અને ખોરાક માટે માર્ગ
Trachea – Oxygen ફેફસામાં પહોંચાડવું
Bronchi – હવામાં વિતરણ
Lungs – ગેસ એક્સચેન્જ
Alveoli – Oxygen શોષણ, CO2 બહાર કાઢવું
✓રક્ત પુરવઠો: Pulmonary arteries & veins
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Phrenic nerve, Intercostal nerves
✓ક્રેનિયલ નર્વ: CN X – cough reflex, airway control; CN IX – swallowing reflex
(4) Lymphatic System
સિસ્ટમનું નામ: લિંફેટિક તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: લિંફ, લિંફ નોડ, થાઈમસ, સ્પ્લીન, લિંફ વાસ્ક્યુલર નેટવર્ક
અંગના ભાગો:
લિંફ નોડ: Cervical, Axillary, Inguinal
થાઈમસ: Upper chest, sternum પાછળ
સ્પ્લીન: Upper left abdomen
કાર્ય:
રોગપ્રતિકારક તંત્રનું કાર્ય
લિંફ દ્વારા પોષક તત્વ પરિવહન
દેહમાંથી અતિરિક્ત દ્રવ દૂર કરવું
✓રક્ત પુરવઠો: Splenic artery, thoracic duct
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Sympathetic fibers
✓ક્રેનિયલ નર્વ: ઉપયોગી નથી
(5) Digestive System
સિસ્ટમનું નામ: પાચન તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: મોઢું, ગળું, અન્નનળી, જઠર, નાના આંતરડા, મોટા આંતરડા, યકૃત, પેન્ક્રિયાસ
અંગ અને કાર્ય:
મોઢું: દાંત, જીભ, લારિંગ્સ – ખોરાક કાપવું, ચબાવવું, સ્વાદ અનુભવવું
ગળું: Nasopharynx, Oropharynx – ખોરાકની પસારગતિ, શ્વસન માર્ગ સુરક્ષિત
અન્નનળી: Upper, middle, lower – ખોરાક જઠર સુધી પહોંચાડવું
જઠર: Fundus, Body, Pylorus – ખોરાક પચાવવો, એંઝાઇમ અને એસિડ ઉત્પન્ન
નાના આંતરડા: Duodenum, Jejunum, Ileum – પોષક તત્વો શોષણ
મોટા આંતરડા: Cecum, Colon, Rectum – પાણી શોષણ, કચરો બંધ કરવો
યકૃત: Right lobe, Left lobe – Bile ઉત્પન્ન, Detoxification
પેન્ક્રિયાસ: Head, Body, Tail – Enzymes & Insulin/Glucagon ઉત્પન્ન
✓રક્ત પુરવઠો: Hepatic artery, Portal vein
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Vagus nerve (CN X)
✓ક્રેનિયલ નર્વ: CN X
(6) Endocrine System
સિસ્ટમનું નામ: એન્ડોક્રાઇન તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: પિટ્યુટરી, થાઈરોઇડ, પેરાથીરોઇડ, એડ્રિનલ, પેન્ક્રિયાસ, પાઇનિયલ
અંગ અને કાર્ય:
પિટ્યુટરી – ગ્રોથ હોર્મોન, અન્ય ગ્રંથિઓનું નિયંત્રણ
થાઈરોઇડ – મેટાબોલિઝમ માટે થાયરોક્સિન
પેરાથીરોઇડ – કેલ્શિયમ સંતુલન
એડ્રિનલ – એડ્રેનેલિન, સ્ટ્રેસ હોર્મોન
પેન્ક્રિયાસ – ઇન્સુલિન અને ગ્લુકાગોન, બ્લડ શુગર નિયંત્રણ
પાઇનિયલ – મેલાટોનિન, Circadian rhythm
✓રક્ત પુરવઠો: Carotid & aorta branches
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Autonomic NS
✓ક્રેનિયલ નર્વ: CN X (Parasympathetic સહાય)
(7) Urinary System
સિસ્ટમનું નામ: મૂત્ર તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: કિડની, યુરેટર, બ્લેડર, યુરેથ્રા
અંગ અને કાર્ય:
કિડની – ફિલ્ટ્રેશન, યુરિન રચના, ઇલેક્ટ્રોલાઇટ સંતુલન
યુરેટર – યુરિનને બ્લેડર સુધી પહોંચાડવું
બ્લેડર – યુરિન સંગ્રહ
યુરેથ્રા – યુરિન બહાર કાઢવું
✓રક્ત પુરવઠો: Renal arteries
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Sympathetic & Parasympathetic fibers
✓ક્રેનિયલ નર્વ: CN X (Bladder reflex)
(8)Reproductive System
સિસ્ટમનું નામ: પ્રજનન તંત્ર
Female Organs: Ovary, Uterus, Vagina, Fallopian tube
Male Organs: Testes, Penis, Vas deferens, Accessory glands
કાર્ય:
Ovary – અંડાણ ઉત્પન્ન, હોર્મોન (એસ્ટ્રોજન, પ્રોજેસ્ટેરોન)
Uterus – ગર્ભ વિકાસ
Vagina – બર્થ કેનાલ, સ્પર્મ ગ્રહણ
Testes – સ્પર્મ અને ટેસ્ટોસ્ટેરોન
Penis – સ્પર્મ ડિલિવરી
✓રક્ત પુરવઠો: Ovarian/testicular arteries, uterine artery
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Pelvic plexus
✓ક્રેનિયલ નર્વ: CN X (Autonomic regulation)
(9) Integumentary System
સિસ્ટમનું નામ: ઇન્ટેગ્યુમેન્ટરી તંત્ર
સમાવિષ્ટ અંગો: ત્વચા, વાળ, નખ, સેબેસિયસ અને પાસીના ગ્રંથિ
કાર્ય:
Skin – સુરક્ષા, તાપમાન નિયંત્રણ, સંવેદના
Hair – સુરક્ષા, સંવેદના
Nails – સુરક્ષા, હથિયાર અને ગ્રિપ
Glands – Sweat: તાપમાન નિયંત્રણ; Sebaceous: ત્વચા મૃદુતા
✓રક્ત પુરવઠો: Dermal arteries & veins
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Cutaneous nerves
✓ક્રેનિયલ નર્વ: CN V (Trigeminal – ચહેરાની સંવેદના)
(10) Special Sense Organs
સિસ્ટમનું નામ: વિશેષ ઇન્દ્રિય અંગો
સમાવિષ્ટ અંગો: આંખ, કાન, જીભ, નાક, ત્વચા
કાર્ય:
Eye – દ્રષ્ટિ (Cornea, Lens, Retina)
Ear – શ્રવણ અને સંતુલન (Outer, Middle, Inner ear)
Tongue – સ્વાદ (Papillae)
Nose – સુગંધ (Olfactory epithelium)
Skin – સ્પર્શ, દબાણ, તાપમાન, દુખ
✓રક્ત પુરવઠો: Carotid & ophthalmic arteries
✓સ્નાયુ પુરવઠો: Cranial nerves: CN II, III, IV, V, VI, VII, VIII
✓ક્રેનિયલ નર્વ: Vision – CN II, Eye movement – CN III, IV, VI, Hearing & balance – CN VIII, Taste – CN VII & IX, Smell – CN I
Check your Knowledge – (તમારુ જ્ઞાન ચકાસો)
(૧)માનવ કોષનું મુખ્ય નિયંત્રણ કેન્દ્ર કઈ છે?
a) સાયટોપ્લાઝમ
b) કેન્દ્રક (Nucleus)
c) માઇટોકોન્ડ્રિયા
d) ગોલ્જી એપારેટસ
(૨)કયા ક્રેનિયલ નર્વ ચહેરાની હાવભાવ અને જીભના આગળના 2/3 ભાગમાં સ્વાદ માટે જવાબદાર છે?
a) Trigeminal (V)
b) Facial (VII)
c) Glossopharyngeal (IX)
d) Vagus (X)
(૩)Oxygen શોષણ અને CO2 બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે?
a) Alveoli
b) Nephrons
c) Hepatocytes
d) Axon terminals
(૪)કયા સ્નાયુ કોષ વિભાજનમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે?
a) Ribosomes
b) Centrioles
c) Lysosome
d) Vacuole
(૫) કયા સિસ્ટમનો મુખ્ય કાર્ય પોષક તત્વો વહન કરવું અને શારીરિક રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં મદદ કરવી છે?
a) Cardiovascular System
b) Nervous System
c) Lymphatic System
d) Digestive System
Fill in the Blanks (ખાલી જગ્યાઓ)
(1) “Cell is the basic ______ and functional unit of life.”
Answer: structural
(2)માનવ કોષની બહારની પાતળી પડને ______ કહે છે.
Answer: કોષ ઝિલા (Cell Membrane)
(3)Oxygen ભરેલું રક્ત શરીરમાં ફેલાવવાનું કામ ______ કરે છે.
Answer: Left Ventricle
(4) શ્વસન અને સંતુલન માટે જવાબદાર ક્રેનિયલ નર્વ છે ______.
Answer: Vestibulocochlear (VIII)
(5) હૃદય, ફેફસા અને પાચનતંત્રના અંગો પર પરાસિમ્પેથીટિક નિયંત્રણ માટે જવાબદાર નર્વ છે ______.
Answer: Vagus (X)
MCQs Ans
(1)B
(2)B
(3)A
(4)B
(5)C
Comments