Unit:3 Health problems and policies

Health problems and policies

Syllabus Topic;

(1)Overview of health problems of communities in India

(2)Participate in national health and family welfare

(3)Village, Sub center, Primary health center, Community health center.

(1)Overview of Health Problems of Communities in India

ભારત જેવા વિકાસશીલ દેશમાં આરોગ્ય સમસ્યાઓ ફક્ત રોગો સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તે લોકોના જીવનશૈલી, પર્યાવરણ, શિક્ષણ, આર્થિક સ્થિતિ અને આરોગ્ય સેવાઓની ઉપલબ્ધતા પર આધાર રાખે છે.

વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO) મુજબ આરોગ્યનો અર્થ સંપૂર્ણ શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક સુખાકારી છે. તેથી, જ્યારે કોઈ સમુદાયમાં આ ત્રણેય ક્ષેત્રમાં ખામી હોય ત્યારે તેને આરોગ્ય સમસ્યાઓ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે.

આજના સમયમાં ભારત “Dual Burden of Disease” નો સામનો કરે છે:

એક તરફ જૂના સંક્રમક રોગો (TB, Malaria)

બીજી તરફ નવા અસંક્રમક રોગો (Diabetes, Heart Disease)

વ્યાખ્યા (Definition)

"સમુદાયના મોટા પ્રમાણમાં લોકો પર અસર કરતી અને તેમની કાર્યક્ષમતા, જીવન ગુણવત્તા અને વિકાસને અસર કરતી આરોગ્ય સમસ્યાઓને “સમુદાય આરોગ્ય સમસ્યાઓ” કહેવામાં આવે છે."

“જે સમસ્યા એક વ્યક્તિને નહીં પરંતુ આખા ગામ, શહેર અથવા સમાજને અસર કરે તેને સમુદાય આરોગ્ય સમસ્યા કહે છે.

1. સંક્રમક રોગો (Communicable Diseases)

સમજણ:

સંક્રમક રોગો તે છે જે જીવાણુઓ (bacteria, virus, parasite) દ્વારા એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે.

કેવી રીતે ફેલાય છે?

હવા દ્વારા (TB)

પાણી દ્વારા (Cholera)

મચ્છર દ્વારા (Malaria)

સીધા સંપર્કથી (HIV)

શા માટે હજુ પણ સમસ્યા છે?

ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં ગંદકી

શુદ્ધ પાણીનો અભાવ

રસીકરણ અધૂરું

ઉદાહરણ સમજણ:

જો એક ગામમાં મચ્છરો વધારે હોય, તો ત્યાં મેલેરિયા ઝડપથી ફેલાય છે અને આખું ગામ અસરગ્રસ્ત બને છે.

2. અસંક્રમક રોગો (Non-Communicable Diseases)

સમજણ:

આ રોગો ફેલાતા નથી પરંતુ ધીમે ધીમે વિકસે છે અને લાંબા સમય સુધી રહે છે.

શા માટે વધી રહ્યા છે?

શહેરીકરણ

જંક ફૂડ

બેસાડુ જીવન (sedentary lifestyle)

તણાવ

ઉદાહરણ:

એક વ્યક્તિ રોજ કસરત નથી કરતો અને ફાસ્ટ ફૂડ ખાય છે, તો તેને ડાયાબિટીસ અને હાર્ટ ડિઝીઝ થવાની શક્યતા વધે છે.

મહત્વપૂર્ણ મુદ્દો:

WHO મુજબ NCDs ભારતમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ છે.

3. પોષણ સંબંધિત સમસ્યાઓ (Nutritional Problems)

સમજણ:

જ્યારે શરીરને જરૂરી પોષક તત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં મળતા નથી ત્યારે પોષણ સમસ્યાઓ થાય છે.

પ્રકાર સમજણ:

કુપોષણ: બાળકને પૂરતો ખોરાક ન મળવો

એનિમિયા: આયર્નની અછતથી લોહી ઓછું થવું

વિટામિનની અછત: દ્રષ્ટિ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી

ઉદાહરણ:

જો ગર્ભવતી સ્ત્રીને યોગ્ય આહાર ન મળે તો બાળકનો વજન ઓછું થાય છે.

4. માતા અને બાળ આરોગ્ય સમસ્યાઓ (MCH Problems)

સમજણ:

આ સમસ્યાઓ ગર્ભાવસ્થા, પ્રસૂતિ અને બાળકના વિકાસ સાથે જોડાયેલી છે.

શા માટે થાય છે?

ANC ચેકઅપ ન કરાવવો

હોસ્પિટલમાં ડિલિવરી ન કરાવવી

કુપોષણ

ઉદાહરણ:

જો ગર્ભવતી સ્ત્રી સમયસર ચેકઅપ ન કરાવે તો કોમ્પ્લિકેશનથી માતા અને બાળક બંને જોખમમાં આવે છે.

5. પર્યાવરણીય આરોગ્ય સમસ્યાઓ (Environmental Problems)

સમજણ:

આ સમસ્યાઓ આપણા આસપાસના પર્યાવરણને કારણે થાય છે.

કારણો:

ગંદુ પાણી

કચરાનો ઢગલો

હવા પ્રદૂષણ

ઉદાહરણ:

ગંદુ પાણી પીવાથી ડાયેરિયા થાય છે, જે બાળકોમાં જીવલેણ બની શકે છે.

6. માનસિક આરોગ્ય સમસ્યાઓ (Mental Health Problems)

સમજણ:

માનસિક આરોગ્ય એટલે વ્યક્તિની ભાવનાત્મક અને માનસિક સ્થિતિ.

શા માટે વધી રહી છે?

તણાવ

બેરોજગારી

પરિવાર સમસ્યાઓ

ઉદાહરણ:

લાંબા સમય સુધી તણાવ રહે તો વ્યક્તિ ડિપ્રેશનમાં જઈ શકે છે.

7. વ્યસન (Addiction Problems)

સમજણ:

નશીલા પદાર્થોનો આદતરૂપ ઉપયોગ આરોગ્યને નુકસાન પહોંચાડે છે.

અસર:

કેન્સર

લિવર ડિઝીઝ

માનસિક સમસ્યાઓ

8.વસ્તી વૃદ્ધિ (Population Explosion)

સમજણ:

જ્યારે લોકોની સંખ્યા ઝડપી ગતિએ વધે ત્યારે આરોગ્ય સેવાઓ પર ભાર વધે છે.

પરિણામ:

હોસ્પિટલમાં ભીડ

ખોરાકની અછત

બેરોજગારી

9.આરોગ્ય સેવાઓની અછત (Health Service Problems)

સમજણ:

જ્યારે યોગ્ય આરોગ્ય સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ ન હોય ત્યારે લોકો સારવારથી વંચિત રહે છે.

ઉદાહરણ:

ગામમાં હોસ્પિટલ ન હોય તો દર્દી સમયસર સારવાર મેળવી શકતો નથી.

કારણો (Determinants)

• ગરીબી: લોકો યોગ્ય ખોરાક અને સારવાર મેળવી શકતા નથી

• અશિક્ષણ: આરોગ્ય વિશે જ્ઞાનનો અભાવ

• સ્વચ્છતાનો અભાવ: રોગો ફેલાય છે

• આરોગ્ય સેવાઓની અછત: સમયસર સારવાર ન મળે

ANM ની ભૂમિકા

• ANM સમુદાય આરોગ્યમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે:

• રસીકરણ કરીને રોગોને અટકાવે છે

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓની દેખરેખ રાખે છે

• આરોગ્ય શિક્ષણ આપે છે

• રોગોની વહેલી ઓળખ કરે છે

• જરૂર પડે ત્યારે રિફરલ આપે છે

Example:

ANM ગામમાં જઈને બાળકોને રસી આપે છે, જેથી રોગ ફેલાતા અટકે.

(2)Participate in national health and family welfare

રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવું

ભારત સરકાર લોકોના આરોગ્યમાં સુધારો લાવવા માટે વિવિધ રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકે છે. આ કાર્યક્રમોનો મુખ્ય હેતુ માત્ર રોગોની સારવાર કરવો નથી, પરંતુ રોગોને અટકાવવો, આરોગ્ય જાગૃતિ વધારવી અને લોકોના જીવનસ્તરમાં સુધારો લાવવો છે.

આ કાર્યક્રમો WHO ની માર્ગદર્શિકા મુજબ સમયાંતરે અપડેટ થાય છે અને “Primary Health Care” ના સિદ્ધાંતો પર આધારિત છે. ANM આ કાર્યક્રમોને સમુદાય સ્તરે પહોંચાડતી મુખ્ય આરોગ્ય કર્મચારી છે.

વ્યાખ્યા (Definition)

"રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય અને પરિવાર કલ્યાણ કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવો એટલે સરકાર દ્વારા અમલમાં મુકાયેલા આરોગ્ય કાર્યક્રમોને સમુદાય સુધી પહોંચાડવા, લોકોને તેમાં જોડવા અને તેમની આરોગ્ય જરૂરિયાતોને પૂર્ણ કરવા માટે કરવામાં આવતી કામગીરી."

ઉદ્દેશ્યો (Objectives)

• રોગોની વહેલી ઓળખ અને નિવારણ

• આરોગ્ય સેવાઓ દરેક સુધી પહોંચાડવી

• માતા અને બાળકના આરોગ્યમાં સુધારો

• જનસંખ્યા નિયંત્રણ

• જીવન ગુણવત્તામાં સુધારો

રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય કાર્યક્રમો (National Health Programmes)

ભારતમાં વિવિધ આરોગ્ય કાર્યક્રમો અમલમાં છે જે લોકોના આરોગ્ય સુધારવામાં મહત્વપૂર્ણ છે.

ક્ષયરોગ નિયંત્રણ કાર્યક્રમ હેઠળ TB દર્દીઓને વહેલી તકે ઓળખી DOTS દ્વારા મફત સારવાર આપવામાં આવે છે. ANM ખાંસીવાળા દર્દીઓને શોધી તપાસ માટે મોકલે છે અને દવાના નિયમિત સેવન પર નજર રાખે છે.

મેલેરિયા અને અન્ય વેક્ટરજન્ય રોગો માટે મચ્છર નિયંત્રણ, તાવના કેસોની તપાસ અને સમયસર સારવાર આપવામાં આવે છે. ANM બ્લડ સેમ્પલ લે છે અને લોકોને મચ્છરથી બચવાના ઉપાયો સમજાવે છે.

યુનિવર્સલ ઇમ્યુનાઇઝેશન પ્રોગ્રામ દ્વારા બાળકો અને ગર્ભવતી સ્ત્રીઓને સમયસર રસી આપવામાં આવે છે. ANM રસીકરણ સત્રોનું આયોજન કરે છે અને “cold chain” જાળવે છે.

HIV/AIDS નિયંત્રણ કાર્યક્રમ હેઠળ જાગૃતિ, ટેસ્ટિંગ અને સલામત વર્તન પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. ANM લોકોમાં ગેરમાન્યતાઓ દૂર કરે છે અને જરૂર પડે ત્યારે ICTC કેન્દ્ર પર રિફર કરે છે.

કુષ્ટરોગ અને અંધત્વ નિયંત્રણ કાર્યક્રમો દ્વારા આ રોગોની વહેલી ઓળખ અને સારવાર કરવામાં આવે છે, જેમાં ANM દર્દીઓને ઓળખીને યોગ્ય કેન્દ્ર સુધી પહોંચાડે છે.

પરિવાર કલ્યાણ કાર્યક્રમો (Family Welfare Programmes)

પરિવાર કલ્યાણ કાર્યક્રમોનો હેતુ પરિવારના સ્વાસ્થ્યમાં સુધારો અને સંતુલિત જનસંખ્યા જાળવવાનો છે.

પરિવાર આયોજન હેઠળ દંપતીને નાના અને સ્વસ્થ પરિવાર માટે પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. ANM કાઉન્સેલિંગ દ્વારા વિવિધ ગર્ભનિરોધક પદ્ધતિઓ વિશે સમજાવે છે અને જરૂરી સાધનો ઉપલબ્ધ કરાવે છે.

માતા અને બાળ આરોગ્ય સેવાઓ હેઠળ ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ANC ચેકઅપ, TT ઇન્જેક્શન, આયર્ન-ફોલિક એસિડ ટેબ્લેટ અને પોષણ માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે. ANM પ્રસૂતિ પછી PNC સેવાઓ પણ આપે છે.

જનની સુરક્ષા યોજના દ્વારા ગરીબ સ્ત્રીઓને હોસ્પિટલમાં ડિલિવરી કરવા માટે આર્થિક સહાય આપવામાં આવે છે.

ANM તેમને આ યોજનાનો લાભ લેવા માટે માર્ગદર્શન આપે છે.

પોષણ અભિયાન દ્વારા કુપોષણ ઘટાડવા માટે વૃદ્ધિ નિરીક્ષણ, પૂરક આહાર અને જાગૃતિ આપવામાં આવે છે.

ANM ની વિસ્તૃત ભૂમિકા

ANM માત્ર સેવાઓ પૂરું પાડતી નથી પરંતુ સમુદાયમાં પરિવર્તન લાવતી એજન્ટ તરીકે કાર્ય કરે છે.

• ઘર-ઘર મુલાકાત લઈને લોકોને આરોગ્ય સેવાઓ પહોંચાડવી

• રસીકરણ, દવા અને પોષણ સેવાઓ આપવી

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓનું રજીસ્ટ્રેશન અને follow-up

• જોખમી કેસોની ઓળખ અને રિફરલ

• આરોગ્ય શિક્ષણ અને કાઉન્સેલિંગ

• રેકોર્ડ, રજીસ્ટર અને રિપોર્ટ તૈયાર કરવો

• રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમોના ડેટા એકત્રિત કરવો

ANM “Community level manager” તરીકે પણ કાર્ય કરે છે.

કાર્યક્રમોના લાભ (Advantages)

• આ કાર્યક્રમો દ્વારા સમુદાયમાં આરોગ્ય સ્તર સુધરે છે અને ઘણા રોગો નિયંત્રિત થાય છે.

• સંક્રમક રોગોમાં ઘટાડો

• માતા અને બાળકના મૃત્યુમાં ઘટાડો

• લોકોમાં આરોગ્ય જાગૃતિ વધે છે

• આરોગ્ય સેવાઓની ઉપલબ્ધતા વધે છે

• દેશના વિકાસમાં મદદ મળે છે

અમલીકરણમાં પડકારો (Challenges)

• કાર્યક્રમો હોવા છતાં કેટલીક મુશ્કેલીઓ રહે છે:

• લોકોમાં અશિક્ષણ અને અંધશ્રદ્ધા

• ગ્રામ્ય વિસ્તારોમાં આરોગ્ય સુવિધાઓનો અભાવ

• તાલીમયુક્ત સ્ટાફની અછત

• લોકોમાં આરોગ્ય પ્રત્યે ઉદાસીનતા

• પરિવહન અને સંચારની સમસ્યાઓ

મોનિટરિંગ અને મૂલ્યાંકન (Monitoring & Evaluation)

• કાર્યક્રમોની સફળતા માટે નિયમિત મોનિટરિંગ જરૂરી છે.

• રજીસ્ટર અને રિપોર્ટ ચેક કરવાં

• સર્વે અને ડેટા એકત્રિત કરવું

• કામગીરીનું મૂલ્યાંકન કરવું

• જરૂરી સુધારા લાવવાં

• ANM આ પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ ડેટા પૂરો પાડે છે.

(3)Village, Sub center, Primary health center, Community health center.

આરોગ્ય સમસ્યાઓ અને આરોગ્ય નીતિઓ સાથે ગામથી CHC સુધીની આરોગ્ય વ્યવસ્થા

પરિચય (Introduction)

ભારતમાં સમુદાયના આરોગ્ય પર અનેક પરિબળો અસર કરે છે, જેના કારણે વિવિધ આરોગ્ય સમસ્યાઓ ઊભી થાય છે. આ સમસ્યાઓને નિયંત્રિત કરવા માટે સરકાર દ્વારા વિવિધ આરોગ્ય નીતિઓ (Health Policies) અને આરોગ્ય સેવાઓની તબક્કાવાર વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી છે.

આ વ્યવસ્થા ગામથી લઈને સમુદાય આરોગ્ય કેન્દ્ર સુધી ફેલાયેલી છે, જેથી દરેક વ્યક્તિને નજીકમાં આરોગ્ય સેવા મળી શકે. ANM આ સમગ્ર સિસ્ટમમાં મહત્વપૂર્ણ કડી તરીકે કાર્ય કરે છે.

આરોગ્ય સમસ્યાઓ (Health Problems)

ભારતમાં આરોગ્ય સમસ્યાઓ બહુવિધ છે અને લોકોના જીવન પર સીધી અસર કરે છે.

સંક્રમક રોગો જેમ કે TB, મેલેરિયા અને ડેન્ગ્યુ હજુ પણ ઘણા વિસ્તારોમાં જોવા મળે છે. આ રોગો ગંદકી, અશુદ્ધ પાણી અને અપૂરતી રસીકરણને કારણે ફેલાય છે.

અસંક્રમક રોગો જેમ કે ડાયાબિટીસ, હાર્ટ ડિઝીઝ અને કેન્સર ઝડપથી વધી રહ્યા છે, જે જીવનશૈલીમાં બદલાવ, તણાવ અને ખોટી આહાર પદ્ધતિઓને કારણે થાય છે.

પોષણ સંબંધિત સમસ્યાઓ ખાસ કરીને બાળકો અને ગર્ભવતી સ્ત્રીઓમાં જોવા મળે છે, જેમાં કુપોષણ અને એનિમિયા મુખ્ય છે.

માતા અને બાળકના આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓમાં માતૃત્વ મૃત્યુદર અને શિશુ મૃત્યુદર મહત્વપૂર્ણ છે, જે આરોગ્ય સેવાઓની અછત અને જાગૃતિના અભાવને કારણે થાય છે.

પર્યાવરણીય સમસ્યાઓ જેમ કે હવા અને પાણી પ્રદૂષણથી વિવિધ રોગો ફેલાય છે.

આરોગ્ય નીતિઓ (Health Policies)

આરોગ્ય નીતિઓ એ સરકાર દ્વારા બનાવવામાં આવેલા માર્ગદર્શક સિદ્ધાંતો છે, જે દેશના આરોગ્ય સુધારવા માટે બનાવવામાં આવે છે.

ભારતની આરોગ્ય નીતિઓનો મુખ્ય હેતુ “Health for All” પ્રાપ્ત કરવો છે. આ માટે Primary Health Care પર ભાર મૂકવામાં આવે છે.

રાષ્ટ્રીય આરોગ્ય નીતિ (National Health Policy) દ્વારા આરોગ્ય સેવાઓને મજબૂત બનાવવામાં આવે છે, જેમાં ગ્રામ્ય વિસ્તારો પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવે છે.

આયુષ્માન ભારત યોજના દ્વારા ગરીબ લોકોને મફત સારવાર આપવામાં આવે છે.

પોષણ અભિયાન અને સ્વચ્છ ભારત અભિયાન જેવી યોજનાઓ આરોગ્ય સુધારવામાં મદદરૂપ બને છે.

આ નીતિઓ WHO ના સિદ્ધાંતો જેમ કે સમાનતા (Equity), ઉપલબ્ધતા (Accessibility) અને ગુણવત્તા (Quality) પર આધારિત છે.

ગામથી CHC સુધીની આરોગ્ય વ્યવસ્થા (Health Care Delivery System)

ભારતમાં આરોગ્ય સેવાઓ તબક્કાવાર રીતે ગોઠવવામાં આવી છે જેથી દરેક સ્તરે યોગ્ય સેવા મળી રહે.

(1)ગામ સ્તર (Village Level)

ગામ આરોગ્ય વ્યવસ્થાનો સૌથી પ્રથમ સ્તર છે. અહીં લોકો સુધી આરોગ્ય જાગૃતિ અને પ્રાથમિક સેવાઓ પહોંચાડવામાં આવે છે.

ASHA, Anganwadi Worker અને ANM ગામમાં કાર્ય કરે છે અને લોકોમાં સ્વચ્છતા, પોષણ અને રસીકરણ વિશે જાગૃતિ લાવે છે.

(2)ઉપકેન્દ્ર (Sub-Centre)

ઉપકેન્દ્ર ગામ અને PHC વચ્ચેનો પહેલો સત્તાવાર આરોગ્ય કેન્દ્ર છે.

અહીં ANM મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે અને ANC, PNC, રસીકરણ અને પરિવાર આયોજન જેવી સેવાઓ આપે છે.

ઉપકેન્દ્ર પ્રાથમિક સ્તરે રોગોની ઓળખ અને નિવારણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

(3)પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર (PHC)

PHC એ પ્રથમ ડોક્ટર સ્તર છે જ્યાં સામાન્ય રોગોની સારવાર કરવામાં આવે છે.

અહીં OPD, ડિલિવરી સેવા, લેબ ટેસ્ટ અને રાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકવામાં આવે છે. PHC ઉપકેન્દ્રોને માર્ગદર્શન આપે છે અને તેમની કામગીરીનું મોનિટરિંગ કરે છે.

(4)સમુદાય આરોગ્ય કેન્દ્ર (CHC)

CHC એક રિફરલ કેન્દ્ર છે જ્યાં વિશેષજ્ઞ ડોક્ટરો દ્વારા સારવાર આપવામાં આવે છે.

જ્યારે PHC પર દર્દીની સારવાર શક્ય ન હોય ત્યારે તેને CHC પર મોકલવામાં આવે છે. અહીં સર્જરી, ઈમરજન્સી સેવા અને જટિલ કેસોની સારવાર થાય છે.

રિફરલ સિસ્ટમ (Referral System)

Village → Sub-Centre → PHC → CHC

આ સિસ્ટમ દ્વારા દર્દીને યોગ્ય સ્તરે યોગ્ય સારવાર મળે છે અને સમય બચી શકે છે.

ANM ની ભૂમિકા (Role of ANM)

• ANM આ સમગ્ર સિસ્ટમમાં મુખ્ય કાર્યકર છે.

• તે ગામ અને ઉપકેન્દ્ર સ્તરે સેવા આપે છે અને લોકોમાં આરોગ્ય જાગૃતિ ફેલાવે છે.

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓનું રજીસ્ટ્રેશન અને દેખરેખ

• રસીકરણ કરાવવું

• પરિવાર આયોજન સેવાઓ આપવી

• રોગોની વહેલી ઓળખ અને રિફરલ

• રેકોર્ડ અને રિપોર્ટ જાળવવું

• ANM સમુદાય અને આરોગ્ય કેન્દ્ર વચ્ચેનું સેતુ છે.

મહત્વ (Importance)

• આ આરોગ્ય વ્યવસ્થા દ્વારા આરોગ્ય સેવાઓ દરેક વ્યક્તિ સુધી પહોંચે છે.

• રોગોની વહેલી ઓળખ થાય છે

• સારવાર સરળ બને છે

• માતા અને બાળકનું આરોગ્ય સુધરે છે

• આરોગ્યમાં સમાનતા આવે છે