Unit:3 Immunity

Immunity 

Syllabus Topic;

(1)Immunity and body defense mechanisms

(2)Body's defense mechanism

(3)Immunity - concept

(4)Hypersensitivity

(5)Antigen antibody reaction

(6)Types of immunity

(7)Types of vaccines

(8)Storage and care cold chain maintenance.

(1)Immunity and body defense mechanisms

રોગ પ્રતિકારક શક્તિ અને શરીરની રક્ષણ પ્રણાલી

વ્યાખ્યા

"રોગ પ્રતિકારક શક્તિ એટલે શરીરની એવી ક્ષમતા કે જે રોગ અને ચેપ સામે લડે છે અને શરીરને સુરક્ષિત રાખે છે."

શરીરની રક્ષણ પ્રણાલી શું છે

શરીરમાં એવી વ્યવસ્થા હોય છે જે જીવાણુઓને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે અને પ્રવેશ કર્યા પછી તેમને નાશ કરે છે

રક્ષણ પ્રણાલી ના પ્રકાર

√ભૌતિક રક્ષણ

• ત્વચા, નાકના વાળ, આંખના આંસુ

• રાસાયણિક રક્ષણ

• પેટનો એસિડ, એન્ઝાઇમ

√જૈવિક રક્ષણ

• શરીરમાં રહેલા સારા જીવાણુઓ

√કોષીય રક્ષણ

• શ્વેત રક્તકણો દ્વારા જીવાણુઓનો નાશ

• રોગ પ્રતિકારક શક્તિનું મહત્વ

• શરીરને રોગોથી બચાવે છે

• ચેપ ફેલાતો અટકાવે છે

• સ્વસ્થ જીવન જાળવવામાં મદદ કરે છે

• ટિકા દ્વારા રક્ષણ મેળવવામાં મદદ કરે છે

શરીરની રક્ષણ પ્રણાલી

શરીરની રક્ષણ પ્રણાલી એવી સુવ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા છે જે શરીરને બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ફંગસ અને પરજીવીઓ જેવા જીવાણુઓથી બચાવે છે. આ પ્રણાલી સતત કાર્ય કરતી રહે છે અને શરીરને સ્વસ્થ રાખવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

રક્ષણ પ્રણાલી ના સ્તરો

પ્રથમ સ્તર રક્ષણ

• આ પ્રાથમિક રક્ષણ છે જે જીવાણુઓને શરીરમાં પ્રવેશતા અટકાવે છે

ત્વચા:

• મજબૂત આવરણ તરીકે કાર્ય કરે છે અને જીવાણુઓને અંદર જવા દેતી નથી

શ્લેષ્મા પડદા:

• નાક, ગળું અને શ્વાસ માર્ગમાં રહેલા પડદા જીવાણુઓને ફસાવે છે

સીલિયા:

• શ્વાસ માર્ગમાં રહેલા નાનકડા વાળ જેવા ભાગો જે ધૂળ અને જીવાણુઓને બહાર કાઢે છે

ખાંસી અને છીંક:

• શરીરથી જીવાણુઓને બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે

બીજું સ્તર રક્ષણ:

• જો જીવાણુ શરીરમાં પ્રવેશ કરે તો આ રક્ષણ કાર્ય કરે છે

• ફેગોસાઇટોસિસ

• શ્વેત રક્તકણો જીવાણુઓને ગળી જાય છે અને નાશ કરે છે

• સોજો

• ચેપ થાય ત્યારે તે જગ્યાએ લાલાશ, ગરમી, દુખાવો અને સૂજન થાય છે

• તાવ

• શરીરનું તાપમાન વધે છે જેથી જીવાણુઓનો વિકાસ અટકે

• ઇન્ટરફેરોન

• વાયરસ સામે લડવા માટે શરીર બનાવે છે

• નેચરલ કિલર કોષો

• સંક્રમિત કોષોને નાશ કરે છે

ત્રીજું સ્તર રક્ષણ

• આ વિશિષ્ટ અને શક્તિશાળી રક્ષણ છે

• એન્ટિજેન ઓળખ

• શરીર વિદેશી પદાર્થને ઓળખે છે

• એન્ટિબોડી ઉત્પન્ન

• બી લિમ્ફોસાઇટ એન્ટિબોડી બનાવે છે

• ટી લિમ્ફોસાઇટ

• સંક્રમિત કોષોને સીધા નાશ કરે છે

• મેમરી કોષો

• ભવિષ્યમાં તે જ ચેપ સામે ઝડપી રક્ષણ આપે છે

રક્ષણ પ્રણાલી ના ઘટકો

લિમ્ફ નોડ

• જીવાણુઓને ફિલ્ટર કરે છે

• રક્તને શુદ્ધ કરે છે અને રક્ષણમાં મદદ કરે છે

થાઇમસ

• ટી લિમ્ફોસાઇટનું વિકાસ થાય છે

• બોન મેરો

• રક્તકણોનું ઉત્પાદન થાય છે

• રક્ષણાત્મક પ્રતિક્રિયાઓ

સોજાના લક્ષણો

• લાલાશ

• ગરમી

• સૂજન

• દુખાવો

તાવના લાભ

• જીવાણુઓની વૃદ્ધિ ઘટાડે છે

• પ્રતિકાર તંત્રને સક્રિય બનાવે છે

(2)Body's defense mechanism

રક્ષણ પ્રણાલી ને અસર કરનારા ઘટકો

પોષણ

સંતુલિત આહાર રક્ષણ શક્તિ વધારે છે.

ઉંમર

બાળકો અને વૃદ્ધોમાં રક્ષણ ઓછું હોય છે

તાણ

વધુ તાણ રક્ષણ શક્તિ ઘટાડે છે

રોગો

ડાયાબિટીસ, કેન્સર જેવી સ્થિતિમાં રક્ષણ ઓછું થાય છે

દવાઓ

કેટલીક દવાઓ રક્ષણ પ્રણાલી દબાવે છે

રક્ષણ પ્રણાલી મજબૂત બનાવવા માટે

સંતુલિત આહાર લેવો

સફાઈ જાળવવી

યોગ્ય ઊંઘ લેવો

વ્યાયામ કરવો

ટિકા લેવાં

નર્સની ભૂમિકા

રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વિશે શિક્ષણ આપવું

ટિકાકરણ અંગે જાગૃતિ ફેલાવવી

સ્વચ્છતા જાળવવામાં માર્ગદર્શન આપવું

રોગોના પ્રારંભિક લક્ષણો ઓળખવા

(3)Immunity - concept

રોગ પ્રતિકારક શક્તિનો અભિગમ

રોગ પ્રતિકારક શક્તિ એ શરીરની એવી મહત્વપૂર્ણ પ્રણાલી છે જે શરીરને ચેપ અને રોગોથી સુરક્ષિત રાખે છે. જ્યારે કોઈ વિદેશી પદાર્થ શરીરમાં પ્રવેશે છે ત્યારે શરીર તેની સામે લડવા માટે પ્રતિક્રિયા આપે છે.

વ્યાખ્યા

"રોગ પ્રતિકારક શક્તિ એટલે શરીરની એવી ક્ષમતા કે જે રોગજનક જીવાણુઓ સામે લડીને શરીરને સુરક્ષિત રાખે છે."

રોગ પ્રતિકારક શક્તિના લક્ષણો

• શરીર ચોક્કસ જીવાણુને ઓળખી તેના સામે લડે છે

• સ્મૃતિ

• એક વાર ચેપ થયા પછી શરીર તેને યાદ રાખે છે અને ફરી ચેપ થાય તો ઝડપથી પ્રતિક્રિયા આપે છે

• ભેદભાવ

• શરીર પોતાનું અને પરકિયું પદાર્થ વચ્ચે ફરક ઓળખી શકે છે

(4)Hypersensitivity

અતિસંવેદનશીલતા

સામાન્ય રીતે રોગ પ્રતિકારક તંત્ર શરીરને સુરક્ષિત રાખે છે, પરંતુ કેટલીક પરિસ્થિતિઓમાં તે જ તંત્ર વધુ પ્રતિક્રિયા આપે છે અને શરીરને નુકસાન પહોંચાડે છે. આ અસામાન્ય અને અતિશય પ્રતિક્રિયાને અતિસંવેદનશીલતા કહેવામાં આવે છે.

વ્યાખ્યા

"એન્ટિજેન સામે શરીર દ્વારા આપાતી અતિશય, અસામાન્ય અને હાનિકારક પ્રતિક્રિયા ને અતિસંવેદનશીલતા કહેવામાં આવે છે."

અતિસંવેદનશીલતા ની મુખ્ય વિશેષતાઓ

• ખાસ એન્ટિજેન સામે પ્રતિક્રિયા

• શરીરને નુકસાન પહોંચાડે છે

• પુનરાવર્તિત સંપર્ક પર વધુ તીવ્ર બને છે

• કેટલાક કેસમાં જીવલેણ બની શકે છે

અતિસંવેદનશીલતાના કારણો

• એલર્જન

• ધૂળ, ધુમાડો, પરાગકણ, ખોરાક, દવાઓ

• જાતીય પરિબળ

• પરિવારમાં એલર્જી હોય તો જોખમ વધારે

• રોગ પ્રતિકારક તંત્રની અતિસક્રિયતા

• પર્યાવરણ

• પ્રદૂષણ, સ્વચ્છતાનો અભાવ

• જીવનશૈલી

• અસ્વસ્થ આહાર અને તાણ

  
  

અતિસંવેદનશીલતાના પ્રકાર વિગતવાર

પ્રકાર 1 તાત્કાલિક અતિસંવેદનશીલતા

સમય

• મિનિટોમાં પ્રતિક્રિયા થાય છે

કારણ

• IgE એન્ટિબોડી

પ્રક્રિયા

• એલર્જન શરીરમાં પ્રવેશે છે

• IgE સક્રિય થાય છે

• હિસ્ટામિન જેવા રસાયણો બહાર પડે છે

• લક્ષણો દેખાય છે

લક્ષણો

• છીંક

• નાકમાંથી પાણી

• ખંજવાળ

• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ

ઉદાહરણ

એલર્જી, અસ્થમા, એનાફિલેક્સિસ

પ્રકાર 2 કોષ વિનાશક અતિસંવેદનશીલતા

કારણ

• IgG અને IgM એન્ટિબોડી

પ્રક્રિયા

• એન્ટિબોડી શરીરના કોષો પર હુમલો કરે છે

ઉદાહરણ

બ્લડ ટ્રાન્સફ્યુઝન રિએક્શન

હેમોલાઇટિક એનિમિયા

પ્રકાર 3 ઈમ્યુન કોમ્પ્લેક્સ અતિસંવેદનશીલતા

કારણ

• એન્ટિજેન અને એન્ટિબોડીના સંયોજન

પ્રક્રિયા

• કોમ્પ્લેક્સ તંતુઓમાં જમા થાય છે

• સોજો અને નુકસાન કરે છે

ઉદાહરણ

સીરમ સિકનેસ

ર્યુમેટોઇડ આર્થ્રાઇટિસ

પ્રકાર 4 વિલંબિત અતિસંવેદનશીલતા

સમય

• 24 થી 48 કલાક પછી પ્રતિક્રિયા

કારણ

• ટી લિમ્ફોસાઇટ

લક્ષણો

• લાલાશ

• સોજો

• ચામડીમાં ફેરફાર

ઉદાહરણ

ટીબી ટેસ્ટ

સંપર્ક ડર્મેટાઇટિસ‌ 

અતિસંવેદનશીલતા ની પ્રક્રિયા

• પ્રથમ સંપર્ક

• શરીર એલર્જનને ઓળખે છે

• સેન્સિટાઇઝેશન

• એન્ટિબોડી અથવા ટી કોષ તૈયાર થાય છે

• ફરી સંપર્ક

• ઝડપી અને વધુ પ્રતિક્રિયા થાય છે

• લક્ષણો દેખાય છે

અતિસંવેદનશીલતાના લક્ષણો

• ત્વચા સંબંધિત

• ખંજવાળ, લાલાશ, ચામડી પર દાગ

• શ્વસન સંબંધિત

• છીંક, ઉધરસ, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ

• આંખ સંબંધિત

• આંખમાંથી પાણી, લાલાશ

• પાચન સંબંધિત

• ઉલ્ટી, ડાયરીયા

• ગંભીર સ્થિતિ

• એનાફિલેક્સિસ

લક્ષણો

• શ્વાસમાં તકલીફ

• બ્લડ પ્રેશર ઘટવું

• બેહોશ.

આ તાત્કાલિક સારવારની જરૂરિયાત ધરાવે છે

• નિદાન

• સ્કિન ટેસ્ટ

• રક્ત પરીક્ષણ

• રોગનો ઇતિહાસ

સારવાર

• એલર્જનથી દૂર રહેવું

• એન્ટિહિસ્ટામિન દવાઓ

• સ્ટેરોઇડ

• બ્રોન્કોડાયલેટર

• એમર્જન્સીમાં એડ્રેનાલિન

અતિસંવેદનશીલતા અટકાવવા માટે

• ધૂળ અને પ્રદૂષણથી દૂર રહેવું

• સ્વચ્છતા જાળવવી

• ખોરાકમાં સાવચેતી રાખવી

• ડોક્ટરની સલાહ મુજબ દવાઓ લેવી

નર્સની ભૂમિકા

• લક્ષણોની ઓળખ કરવી

• દર્દીને એલર્જનથી દૂર રહેવા સમજાવવું

• દવાઓ સમયસર આપવી

• એમર્જન્સીમાં તરત કાર્યવાહી કરવી

• દર્દી અને પરિવારને શિક્ષણ આપવું

(5)Antigen antibody reaction

એન્ટિજેન અને એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયા

શરીરમાં જ્યારે કોઈ વિદેશી પદાર્થ પ્રવેશ કરે છે ત્યારે રોગ પ્રતિકારક તંત્ર તેની સામે લડવા માટે વિશેષ પ્રતિક્રિયા આપે છે. આ પ્રતિક્રિયામાં એન્ટિજેન અને એન્ટિબોડી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

વ્યાખ્યા

✓ એન્ટિજેન

શરીરમાં પ્રવેશ કરનાર વિદેશી પદાર્થ જેને શરીર અજાણ્યું માને છે અને તેની સામે પ્રતિક્રિયા આપે છે

✓ એન્ટિબોડી

શરીર દ્વારા બનાવવામાં આવતો પ્રોટીન જે એન્ટિજેનને ઓળખીને તેને નાશ કરવામાં મદદ કરે છે

એન્ટિજેન અને એન્ટિબોડી વચ્ચે થતી ક્રિયાને એન્ટિજેન એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયા કહેવામાં આવે છે

એન્ટિજેનના લક્ષણો

• વિદેશી હોવું જોઈએ

• રોગ પ્રતિકારક પ્રતિક્રિયા ઉત્પન્ન કરે

• વિશિષ્ટતા ધરાવે

ઉદાહરણ

બેક્ટેરિયા

વાયરસ

ઝેર

પરાગકણ

એન્ટિબોડીના લક્ષણો

• પ્રોટીન સ્વરૂપમાં હોય છે

• લિમ્ફોસાઇટ દ્વારા બનાવવામાં આવે છે

• ચોક્કસ એન્ટિજેન સામે કાર્ય કરે છે

• શરીરને રક્ષણ આપે છે

એન્ટિજેન એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયાની પ્રક્રિયા

(1)પ્રથમ તબક્કો

એન્ટિજેન શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે

(2)બીજો તબક્કો

રોગ પ્રતિકારક તંત્ર એન્ટિજેનને ઓળખે છે

(3)ત્રીજો તબક્કો

બી લિમ્ફોસાઇટ એન્ટિબોડી બનાવે છે

(4)ચોથો તબક્કો

એન્ટિબોડી એન્ટિજેન સાથે જોડાય છે

(5)પાંચમો તબક્કો

એન્ટિજેનનો નાશ થાય છે

એન્ટિજેન એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયાના પ્રકાર

1.ન્યુટ્રલાઇઝેશન

એન્ટિબોડી ઝેર અથવા વાયરસને નિષ્ક્રિય બનાવે છે

2.એગ્લ્યુટિનેશન

એન્ટિજેનને એકઠા કરે છે જેથી તેમને નાશ કરવો સરળ બને

3.પ્રેસિપિટેશન

દ્રાવ્ય એન્ટિજેનને અદ્રાવ્ય બનાવે છે

4.ઓપ્સોનાઇઝેશન

ફેગોસાઇટોસિસ માટે એન્ટિજેનને તૈયાર કરે છે

5.કોમ્પ્લીમેન્ટ એક્ટિવેશન

જીવાણુઓને નાશ કરવા માટે પ્રતિક્રિયા સક્રિય કરે છે

એન્ટિબોડીના પ્રકાર

✓IgG

• સૌથી વધુ પ્રમાણમાં હોય છે અને લાંબા સમય સુધી રક્ષણ આપે છે

✓IgM

• પ્રથમ પ્રતિક્રિયામાં બને છે

✓IgA

• લાળ, આંસુ અને દૂધમાં મળે છે

✓IgE

• એલર્જી પ્રતિક્રિયામાં ભાગ લે છે

✓IgD

• લિમ્ફોસાઇટ પર હાજર હોય છે

• એન્ટિજેન એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયાનું મહત્વ

• શરીરને ચેપથી બચાવે છે

• રોગના નિદાનમાં ઉપયોગી છે

• ટિકાકરણમાં મદદરૂપ છે

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવે છે

• ક્લિનિકલ ઉપયોગ

• બ્લડ ગ્રુપ તપાસ

રોગ નિદાન

• સેરોલોજિકલ ટેસ્ટ

• ટિકા વિકાસ

• રોગ પ્રતિકારક સ્મૃતિ

• એકવાર એન્ટિજેન સામે પ્રતિક્રિયા થયા પછી શરીર તેને યાદ રાખે છે

• ફરી ચેપ થાય તો ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપે છે

નર્સની ભૂમિકા

• ટિકાકરણમાં સહાય કરવી

• દર્દીને રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વિશે સમજાવવું

• રોગના લક્ષણો ઓળખવા

• સેમ્પલ કલેકશનમાં મદદ કરવી

---

ટૂંકું પુનરાવર્તન

• એન્ટિજેન વિદેશી પદાર્થ છે

• એન્ટિબોડી રક્ષણ આપે છે

• બન્નેની પ્રતિક્રિયા શરીરને સુરક્ષિત રાખે છે

• વિભિન્ન પ્રકારની પ્રતિક્રિયા થાય છે

---

(6)Types of immunity

રોગ પ્રતિકારક શક્તિના પ્રકાર

રોગ પ્રતિકારક શક્તિ શરીરને ચેપ અને રોગોથી સુરક્ષિત રાખે છે. આ શક્તિ અલગ અલગ પ્રકારથી કાર્ય કરે છે,

✓ તેથી તેને મુખ્યત્વે બે પ્રકારમાં વહેંચવામાં આવે છે.

રોગ પ્રતિકારક શક્તિ બે મુખ્ય પ્રકારની હોય છે

(1)જન્મજાત રોગ પ્રતિકારક શક્તિ

(2)અર્જિત રોગ પ્રતિકારક શક્તિ

(1) જન્મજાત રોગ પ્રતિકારક શક્તિ

આ પ્રતિકાર શક્તિ જન્મથી જ શરીરમાં હાજર હોય છે.

લક્ષણો

• ઝડપી પ્રતિક્રિયા આપે છે

• ચોક્કસ જીવાણુ માટે ખાસ નથી

• પ્રથમ રક્ષણ તરીકે કાર્ય કરે છે

• ઘટકો

• ત્વચા

• શ્લેષ્મા પડદા

• શ્વેત રક્તકણો

• તાવ અને સોજો

ઉદાહરણ

• ત્વચા દ્વારા રક્ષણ

• પેટનો એસિડ જીવાણુઓને નાશ કરે છે

 (2)અર્જિત રોગ પ્રતિકારક શક્તિ

આ પ્રતિકાર શક્તિ જીવન દરમિયાન વિકસે છે

લક્ષણો

• ચોક્કસ જીવાણુ સામે કાર્ય કરે છે

• મંદ પરંતુ અસરકારક પ્રતિક્રિયા

• સ્મૃતિ શક્તિ ધરાવે છે

અર્જિત રોગ પ્રતિકારક શક્તિના પ્રકાર

1. સક્રિય રોગ પ્રતિકારક શક્તિ

શરીર પોતે એન્ટિબોડી બનાવે છે

લક્ષણો

• લાંબા સમય સુધી રક્ષણ આપે છે

• ધીમે વિકસે છે

પ્રકાર

• પ્રાકૃતિક

• રોગ થયા પછી

કૃત્રિમ

• ટિકા લીધા પછી

ઉદાહરણ

ખસરા થયા પછી મળતી પ્રતિકાર શક્તિ

ટિકા લીધા પછી મળતી રક્ષણ.

2. નિષ્ક્રિય રોગ પ્રતિકારક શક્તિ

• તૈયાર એન્ટિબોડી શરીરને બહારથી આપવામાં આવે છે

લક્ષણો

• ઝડપી રક્ષણ આપે છે

• થોડા સમય માટે રહે છે

• સ્મૃતિ શક્તિ નથી

પ્રકાર

✓પ્રાકૃતિક

• માતા થી બાળકને દૂધ દ્વારા

✓કૃત્રિમ

• ઇન્જેક્શન દ્વારા

ઉદાહરણ

એન્ટીસીરમ

ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન

• સક્રિયમાં શરીર પોતે એન્ટિબોડી બનાવે છે

• નિષ્ક્રિયમાં તૈયાર એન્ટિબોડી મળે છે

• સક્રિય લાંબા સમય સુધી રહે છે

• નિષ્ક્રિય થોડા સમય માટે રહે છે

• સક્રિયમાં સ્મૃતિ હોય છે

• નિષ્ક્રિયમાં સ્મૃતિ નથી.

રોગ પ્રતિકારક શક્તિનું મહત્વ

• શરીરને ચેપથી બચાવે છે

• રોગનો પ્રસાર અટકાવે છે

• ટિકાકરણમાં મદદરૂપ છે

• સ્વસ્થ જીવન માટે જરૂરી છે

નર્સની ભૂમિકા

• ટિકાકરણ માટે જાગૃતિ લાવવી

• દર્દીને પ્રતિકાર શક્તિ વિશે સમજાવવું

• ઇન્જેક્શન યોગ્ય રીતે આપવું

• રોગના લક્ષણો ઓળખવા

---

ટૂંકું પુનરાવર્તન

• રોગ પ્રતિકારક શક્તિ બે પ્રકારની હોય છે

• જન્મજાત અને અર્જિત

• અર્જિતમાં સક્રિય અને નિષ્ક્રિય હોય છે

• સક્રિય લાંબા સમય સુધી રહે છે

• નિષ્ક્રિય ઝડપથી કામ કરે છે

• તમારું જ્ઞાન ચકાસો

• જન્મજાત રોગ પ્રતિકારક શક્તિ શું છે

• અર્જિત રોગ પ્રતિકારક શક્તિ શું છે

• સક્રિય અને નિષ્ક્રિયમાં તફાવત

• પ્રતિકાર શક્તિનું મહત્વ

---

(7)Types of vaccines

ટિકાના પ્રકાર

ટિકા ચેપજન્ય રોગોથી બચાવ માટેનો સૌથી અસરકારક ઉપાય છે. ટિકા શરીરમાં એન્ટિજેન આપી રોગ પ્રતિકારક શક્તિ વિકસાવે છે અને ભવિષ્યમાં તે જ રોગ સામે રક્ષણ આપે છે.

વ્યાખ્યા

"ટિકા એ એવી જૈવિક તૈયારી છે જે શરીરમાં એન્ટિજેન દાખલ કરીને રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઉત્પન્ન કરે છે."

ટિકાના મુખ્ય પ્રકાર

1. જીવંત નબળા ટિકા

આ ટિકામાં જીવાણુ જીવંત હોય છે પરંતુ નબળા બનાવેલા હોય છે.

લક્ષણો

• મજબૂત અને લાંબા સમય સુધી રક્ષણ આપે છે

• પ્રાકૃતિક ચેપ જેવી પ્રતિક્રિયા આપે છે

• ઓછા ડોઝમાં અસરકારક

ઉદાહરણ

• બીસીજી

• ખસરા

• ઓરલ પોલિયો

નુક્સાન

• રોગ પ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય તેવા દર્દીઓમાં જોખમ

2. મૃત અથવા નિષ્ક્રિય ટિકા

આ ટિકામાં જીવાણુ મરેલા હોય છે

લક્ષણો

• સુરક્ષિત હોય છે

• રોગ થવાનો ખતરો નથી

• એકથી વધુ ડોઝ જરૂરી

ઉદાહરણ

• પોલિયો ઇન્જેક્શન

• હેપેટાઇટિસ એ

નુક્સાન

• રક્ષણ ઓછા સમય માટે રહે

3. ટોક્સોઇડ ટિકા

• આ ટિકા જીવાણુ દ્વારા ઉત્પન્ન ઝેરને નિષ્ક્રિય બનાવી બનાવવામાં આવે છે

લક્ષણો

• ઝેર સામે રક્ષણ આપે છે

• બૂસ્ટર ડોઝ જરૂરી પડે છે

ઉદાહરણ

• ટેટનસ

• ડિફ્થેરિયા

4. સબયુનિટ અથવા રિકોમ્બિનેન્ટ ટિકા

• આ ટિકામાં જીવાણુનો ચોક્કસ ભાગ લેવામાં આવે છે

લક્ષણો

• સાઇડ ઇફેક્ટ ઓછા હોય છે

• ખૂબ સુરક્ષિત

ઉદાહરણ

• હેપેટાઇટિસ બી

• આધુનિક અને વધારાના પ્રકાર

5. કોન્જ્યુગેટ ટિકા

• નબળા એન્ટિજેનને મજબૂત બનાવવા માટે પ્રોટીન સાથે જોડવામાં આવે છે

લક્ષણો

• બાળકોમાં વધુ અસરકારક

• મજબૂત પ્રતિકારક પ્રતિભાવ આપે છે

ઉદાહરણ

• હિમોફિલસ ઇન્ફ્લુએન્ઝા ટાઇપ બી

6. એમઆરએનએ ટિકા

• આ ટિકામાં જનૈતિક સૂચના આપવામાં આવે છે જેથી શરીર પોતે એન્ટિજન બનાવે

લક્ષણો

• ઝડપી વિકાસ શક્ય

• આધુનિક અને અસરકારક

ઉદાહરણ

• કોવિડ 19 ટિકા

7. વેક્ટર આધારિત ટિકા

• નિષ્ક્રિય વાયરસને વાહક તરીકે ઉપયોગ કરીને એન્ટિજેન શરીરમાં પહોંચાડવામાં આવે છે

ઉદાહરણ

• કોવિડ 19ના કેટલાક ટિકા

• ટિકાકરણના સામાન્ય સિદ્ધાંતો

• સાચી વયે ટિકા આપવું

• યોગ્ય ડોઝ અને અંતર રાખવું

• સ્ટેરાઇલ તકનીક અપનાવવી

• રેકોર્ડ રાખવો જરૂરી

ટિકાના લાભ

• રોગોથી રક્ષણ આપે છે

• ચેપનો ફેલાવો ઘટાડે છે

• સમુહ રક્ષણ ઉત્પન્ન કરે છે

• બાળ મૃત્યુદર ઘટાડે છે

• સ્વસ્થ સમાજ બનાવે છે

• ટિકાના દૂષ્પ્રભાવ

• તાવ

• સૂજ

• દર્દ

• અલર્જીક પ્રતિક્રિયા ક્યારેક થઈ શકે

નર્સની ભૂમિકા

• ટિકાકરણ આપવું

• કોલ્ડ ચેઇન જાળવવી

• દર્દી અને માતાને સમજાવવું

• દૂષ્પ્રભાવની દેખરેખ રાખવી

(8)Storage and care cold chain maintenance.

ટિકાનો સંગ્રહ અને કોલ્ડ ચેઇન જાળવણી

ટિકાની અસરકારકતા અને શક્તિ જાળવવા માટે યોગ્ય તાપમાનમાં સંગ્રહ અને પરિવહન કરવું અત્યંત જરૂરી છે. ખોટા તાપમાનમાં ટિકા બગડી જાય છે અને રોગ સામે રક્ષણ આપવામાં નિષ્ફળ જાય છે. તેથી કોલ્ડ ચેઇન આરોગ્ય સેવાઓમાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે.

વ્યાખ્યા

"કોલ્ડ ચેઇન એ એવી વ્યવસ્થિત પ્રક્રિયા છે જેમાં ટિકાને ઉત્પાદનથી લઈને અંતિમ ઉપયોગ સુધી સતત યોગ્ય તાપમાને રાખવામાં આવે છે."

કોલ્ડ ચેઇનના ઘટકો

1. સંગ્રહ સાધનો

• આઇસ લાઇન રેફ્રિજરેટર

• ડીપ ફ્રીઝર

• કોલ્ડ બોક્સ

• વેકસીન કેરિયર

• ડોમેસ્ટિક રેફ્રિજરેટર

2. તાપમાન નિયંત્રણ

• ટિકાઓ માટે સામાન્ય તાપમાન 2 થી 8 ડિગ્રી સેલ્સિયસ

• ડીપ ફ્રીઝર માં માઇનસ 15 થી માઇનસ 25 ડિગ્રી સેલ્સિયસ

3. પરિવહન વ્યવસ્થા

• આઇસ પેક સાથે કોલ્ડ બોક્સનો ઉપયોગ

• ટિકાને સીધા સૂર્યપ્રકાશથી બચાવવું

• ટ્રાન્સપોર્ટ દરમિયાન સમય ઓછો રાખવો

4. તાલીમ પ્રાપ્ત કર્મચારીઓ

• હેલ્થ વર્કર અને નર્સને યોગ્ય તાલીમ હોવી જરૂરી

• સાચી રીતથી હેન્ડલિંગ કરવું

ટિકાની સંવેદનશીલતા

ગરમી પ્રત્યે સંવેદનશીલ ટિકા

• બીસીજી

• ઓરલ પોલિયો

• ખસરા

ઠંડી પ્રત્યે સંવેદનશીલ ટિકા

• હેપેટાઇટિસ બી

• ડિપ્થેરિયા

• ટેટનસ

વેક્સીન વાયલ મોનીટર

• ટિકાની ગુણવત્તા ચકાસવા માટે ખાસ નિશાની હોય છે

• જો રંગ બદલાય તો ટિકા ઉપયોગમાં ન લેવી

• ઓપન વાયલ પોલિસી

• ખુલ્લી વાયલને નિર્ધારિત સમય સુધી જ ઉપયોગમાં લેવી

• સ્વચ્છતા જાળવવી જરૂરી

કોલ્ડ ચેઇન જાળવણીના નિયમો

• ફ્રિજને 2 થી 8 ડિગ્રી વચ્ચે જ રાખવું

• ફ્રિજમાં યોગ્ય ગોઠવણી રાખવી

• ડોર વારંવાર ન ખોલવો

• વીજળી ન હોય ત્યારે વિકલ્પ વ્યવસ્થા રાખવી

• ફ્રિજમાં થર્મોમીટર રાખવું

સામાન્ય ભૂલો

• ટિકાને ફ્રીઝ કરી દેવી

• સૂર્યપ્રકાશમાં મૂકવી

• એક્સપાયરી તારીખ ન જોવી

• તાપમાન ચેક ન કરવું

• કોલ્ડ ચેઇન તૂટવાના પરિણામો

• ટિકા બિનઅસરકારક બને છે

• રોગનો ફેલાવો વધે છે

• ટિકાકરણ કાર્યક્રમ નિષ્ફળ થાય છે

કોલ્ડ ચેઇનનું મહત્વ

• ટિકાની ગુણવત્તા જાળવે છે

• સુરક્ષિત ટિકાકરણ સુનિશ્ચિત કરે છે

• રોગ નિયંત્રણમાં મદદરૂપ થાય છે

• જન આરોગ્યમાં સુધારો કરે છે

નર્સની ભૂમિકા

• ટિકાનો યોગ્ય સંગ્રહ અને ગોઠવણી કરવી

• દૈનિક તાપમાન નોંધવું

• ટિકાનું યોગ્ય પરિવહન કરવું

• માતા અને દર્દીને સમજાવવું

• ટિકાકરણ રેકોર્ડ જાળવવો

• કોલ્ડ ચેઇન તૂટે તો તાત્કાલિક કાર્યવાહી કરવી

આકસ્મિક સ્થિતિમાં પગલાં

• વીજળી જતી રહે તો ફ્રિજ ન ખોલવો

• કોલ્ડ બોક્સમાં ટિકા ટ્રાન્સફર કરવી

• ઉચ્ચ અધિકારીને જાણ કરવી

Check Your Knowledge

(1)રોગ પ્રતિકારક શક્તિનો ત્રીજો સ્તર કયો છે

A. ત્વચા

B. શ્વેત રક્તકણો

C. એન્ટિબોડી દ્વારા વિશિષ્ટ રક્ષણ

D. તાવ

(2)નીચેમાંથી કયો પ્રકાર તાત્કાલિક અતિસંવેદનશીલતા સાથે સંબંધિત છે

A. IgG

B. IgM

C. IgE

D. IgD

(3)સક્રિય રોગ પ્રતિકારક શક્તિમાં શું થાય છે

A. તૈયાર એન્ટિબોડી આપવામાં આવે છે

B. શરીર પોતે એન્ટિબોડી બનાવે છે

C. કોઈ પ્રતિક્રિયા થતી નથી

D. માત્ર તાવ થાય છે

(4)કોલ્ડ ચેઇનમાં ટિકાને કયા તાપમાને રાખવામાં આવે છે

A. 0 થી 2 ડિગ્રી

B. 2 થી 8 ડિગ્રી

C. 10 થી 15 ડિગ્રી

D. 20 થી 25 ડિગ્રી

(5)એન્ટિજેન એન્ટિબોડી પ્રતિક્રિયામાં ન્યુટ્રલાઇઝેશન શું કરે છે

A. જીવાણુઓને વધારશે

B. એન્ટિજેનને એકઠા કરશે

C. ઝેર અથવા વાયરસને નિષ્ક્રિય બનાવશે

D. કોષોને નાશ કરશે