Unit: 2 Nutritional problems Nutritional deficiencies (Sec:A)

Syllabus Topic;

(1)Deficiencies, correction, treatment and referral - protein energy malnutrition.

(2)Vitamin and mineral deficiencies: Nutritional anaemia in women

(3)Under five nutrition.

(4)The role of ANM's/FHW/AWWs in supplementary food.

Important Terms 

• Nutrition (પોષણ)

  શરીરની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને આરોગ્ય માટે જરૂરી પોષક તત્ત્વો મેળવવાની પ્રક્રિયાને પોષણ કહે છે.

• Malnutrition (કુપોષણ):

  જ્યારે શરીરને જરૂરી પોષક તત્ત્વો યોગ્ય પ્રમાણમાં મળતા નથી ત્યારે થતી સ્થિતિને કુપોષણ કહે છે.

• Protein Energy Malnutrition – PEM:

  પ્રોટીન અને ઊર્જાની અછતને કારણે થતું ગંભીર કુપોષણ.

• Marasmus:

  પ્રોટીન અને ઊર્જા બંનેની ગંભીર અછતને કારણે બાળક ખૂબ દુબળું અને પાતળું થઈ જાય તેવી સ્થિતિ.

• Kwashiorkor:

  પ્રોટીનની અછતને કારણે શરીરમાં સોજો અને ચામડી-વાળમાં ફેરફાર થતી કુપોષણની સ્થિતિ.

• Edema:

  શરીરના ભાગોમાં પાણી ભરાવાને કારણે થતો સોજો.

• MUAC (Mid Upper Arm Circumference):

  હાથના ઉપરના ભાગનો ઘેરાવ માપીને બાળકની પોષણ સ્થિતિ તપાસવાની પદ્ધતિ.

• Weaning (પૂરક આહાર શરૂ કરવો):

  માત્ર સ્તનપાન પછી બાળકને ધીમે ધીમે અન્ય ખોરાક આપવાની પ્રક્રિયા.

• Complementary Feeding:

  6 મહિના પછી સ્તનપાન સાથે બાળકને વધારાનું ખોરાક આપવાની પ્રક્રિયા.

• Anaemia (રક્તાલ્પતા):

  રક્તમાં હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ ઓછું થવાની સ્થિતિ.

• Hemoglobin:

  લોહીમાં રહેલું પ્રોટીન જે શરીરના ભાગોમાં ઓક્સિજન પહોંચાડે છે.

• Red Blood Cells (RBC):

  લોહીની લાલ કોષિકાઓ જે શરીરમાં ઓક્સિજન પહોંચાડે છે.

• Iron:

  લોહતત્ત્વ જે હિમોગ્લોબિન બનાવવા માટે જરૂરી ખનિજ છે.

• Folic Acid:

  વિટામિન B સમૂહનું પોષક તત્ત્વ જે નવી લોહીની કોષિકાઓ બનાવવા મદદ કરે છે.

• Vitamin B12:

  લોહીની કોષિકાઓ અને નર્વસ સિસ્ટમના આરોગ્ય માટે જરૂરી વિટામિન.

• Colostrum:

  બાળકના જન્મ પછી માતાના સ્તનમાંથી આવતું પ્રથમ પીળું દૂધ જે પોષણ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

• Immunization:

  રોગોથી બચવા માટે શરીરને રસી દ્વારા રક્ષણ આપવાની પ્રક્રિયા.

• Growth Monitoring:

  બાળકની વૃદ્ધિ (વજન અને ઊંચાઈ) નિયમિત માપીને તેની આરોગ્ય સ્થિતિ તપાસવી.

• Supplementary Food:

  સામાન્ય આહાર ઉપરાંત વધારાનું પોષણયુક્ત ખોરાક.

• Anganwadi Centre:

  સરકાર દ્વારા ચલાવવામાં આવતું કેન્દ્ર જ્યાં માતા અને બાળકોને પોષણ અને આરોગ્ય સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

• ANM (Auxiliary Nurse Midwife):

  ગામ અને સમુદાય સ્તરે માતા-બાળક આરોગ્ય સેવાઓ આપતી તાલીમ પ્રાપ્ત આરોગ્ય કર્મી.

• FHW (Female Health Worker);

  સમુદાયમાં આરોગ્ય સેવાઓ અને કાર્યક્રમોમાં સહયોગ આપતી મહિલા આરોગ્ય કર્મી.

• AWW (Anganwadi Worker):

  આંગણવાડી કેન્દ્રમાં બાળકો અને માતાઓને પોષણ અને પ્રાથમિક સેવાઓ આપતી કાર્યકર.

  
  

(1)Deficiencies, correction, treatment and referral - protein energy malnutrition.

પરિચય (Introduction)

પોષણ (Nutrition) શરીરની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને આરોગ્ય માટે ખૂબ જરૂરી છે. 

જ્યારે શરીરને જરૂરી પ્રમાણમાં પ્રોટીન અને ઊર્જા (કૅલરી) મળતા નથી ત્યારે પ્રોટીન-ઊર્જા કુપોષણ (PEM) થાય છે. આ સમસ્યા ખાસ કરીને શિશુ અને 5 વર્ષથી ઓછા બાળકોમાં વધુ જોવા મળે છે.

યોગ્ય આહાર ન મળવો, વારંવાર બીમારી થવી, અને ગરીબી જેવા કારણો PEM માટે જવાબદાર હોય છે. 

વ્યાખ્યા (Definition)

પ્રોટીન-ઊર્જા કુપોષણ (PEM) એટલે શરીરને જરૂરી પ્રમાણમાં પ્રોટીન અને ઊર્જા (કૅલરી) ન મળવાથી થતી પોષણની અછત. 

 પ્રોટીન-ઊર્જા કુપોષણના પ્રકાર (Types of PEM)

1. મેરાસ્મસ (Marasmus)

• ઊર્જા અને પ્રોટીન બંનેની ગંભીર અછત

• શરીર ખૂબ પાતળું અને દુબળું થઈ જાય

• ચામડી નીચેની ચરબી અને માંસપેશીઓ ઓછા થઈ જાય

2. ક્વાશિયોર્કર (Kwashiorkor)

• મુખ્યત્વે પ્રોટીનની અછત

• શરીરમાં સોજો (Edema)

• વાળ રંગ બદલાય, ચામડી સુકી થાય

• 3. મેરાસ્મિક ક્વાશિયોર્કર

• મેરાસ્મસ અને ક્વાશિયોર્કર બંનેના લક્ષણો

PEM ની મુખ્ય કારણો (Causes)

(A) આહાર સંબંધિત કારણો

• પૂરતું ખોરાક ન મળવું

• સ્તનપાન ન કરાવવું

• ખોટી રીતે પૂરક આહાર (weaning) શરૂ કરવો

• પ્રોટીનવાળો ખોરાક ઓછો લેવો.

(B) આરોગ્ય સંબંધિત કારણો

• વારંવાર ડાયરીયા

• શ્વાસ માર્ગના ચેપ

• ખસરા (Measles)

• આંતરડાના કીડા.

(C) સામાજિક કારણો

• ગરીબી

• અજ્ઞાનતા

• મોટી પરિવાર સંખ્યા

PEM ના લક્ષણો (Signs and Symptoms)

સામાન્ય લક્ષણો

• વજન ઓછું

• વૃદ્ધિ ધીમી

• ભૂખ ન લાગવી

• થાક

• ગંભીર લક્ષણો

• શરીર ખૂબ દુબળું

• હાથ-પગમાં સોજો

• ચામડી સુકી

• વાળ પાતળા

PEM ના પરિણામો (Complications)

• વૃદ્ધિમાં અવરોધ

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે

• વારંવાર ચેપ

• માનસિક વિકાસમાં ઘટાડો

નિદાન (Assessment / Diagnosis)

ANM અથવા આરોગ્ય કર્મી નીચેના આધારે ઓળખ કરી શકે છે:

• વજન માપવું

• ઉંચાઈ માપવું

• MUAC (Mid Upper Arm Circumference) માપવું

• શરીરમાં સોજો તપાસવું

• WHO મુજબ ગંભીર કુપોષણના સંકેત

• Weight-for-height ખૂબ ઓછું

• MUAC ખૂબ ઓછું

• બંને પગમાં સોજો

સુધારણા (Correction)

PEM સુધારવા માટે મુખ્ય પગલાં:

• સંતુલિત આહાર આપવો

• સ્તનપાન પ્રોત્સાહિત કરવું

• યોગ્ય પૂરક આહાર શરૂ કરવો

• ચેપનો સમયસર ઉપચાર

• પોષણ શિક્ષણ આપવું

સારવાર (Treatment)

1. હળવા અને મધ્યમ કુપોષણ

• ઊર્જા અને પ્રોટીનયુક્ત ખોરાક

• વિટામિન અને ખનિજ પૂરક

• નિયમિત વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ

2. ગંભીર કુપોષણ

WHO માર્ગદર્શિકા મુજબ સારવાર:

• હાઇપોગ્લાયસેમિયા રોકવું

• હાઇપોથર્મિયા રોકવું

• ડિહાઇડ્રેશનનું ઉપચાર

• ચેપની સારવાર

• ધીમે ધીમે પોષણ આપવું

• વૃદ્ધિ માટે વિશેષ આહાર આપવો 

 રેફરલ (Referral)

ANM ને નીચેની સ્થિતિમાં બાળકને તાત્કાલિક હોસ્પિટલ અથવા ઉચ્ચ કેન્દ્ર પર મોકલવું જોઈએ:

• ગંભીર દુબળાશ

• બંને પગમાં સોજો

• બાળક ખોરાક ન લઈ શકે

• વારંવાર ઉલ્ટી અથવા ડાયરીયા

• તાવ અથવા ગંભીર ચેપ

નિવારણ (Prevention)

• પ્રથમ 6 મહિના સુધી માત્ર સ્તનપાન

• 6 મહિના પછી યોગ્ય પૂરક આહાર

• સંતુલિત આહાર

• સ્વચ્છતા અને સુરક્ષિત પાણી

• નિયમિત વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ 

(2)Vitamin and mineral deficiencies: Nutritional anaemia in women

રક્તાલ્પતા (Anaemia) ભારતમાં સ્ત્રીઓમાં જોવા મળતી એક સામાન્ય અને મહત્વપૂર્ણ જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા છે. જ્યારે શરીરમાં પૂરતું હિમોગ્લોબિન (Hemoglobin) ન બને અથવા લાલ રક્તકણો (Red Blood Cells – RBC) ની સંખ્યા ઘટે ત્યારે શરીરમાં ઓક્સિજન પહોંચાડવાની ક્ષમતા ઘટી જાય છે.

સ્ત્રીઓમાં પોષણની અછત, ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન વધતી પોષક તત્ત્વોની જરૂરિયાત, અને વારંવાર ગર્ભધારણ જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે પોષણજન્ય રક્તાલ્પતા વધુ પ્રમાણમાં જોવા મળે છે.

આ સમસ્યા ખાસ કરીને નીચેની સ્ત્રીઓમાં વધુ જોવા મળે છે:

કિશોરીઓ

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ

• સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ

• પોષણજન્ય રક્તાલ્પતા મુખ્યત્વે લોહતત્ત્વ (Iron), ફોલિક એસિડ અને વિટામિન B12 ની અછતને કારણે થાય છે.

વ્યાખ્યા (Definition)

રક્તમાં હિમોગ્લોબિનનું પ્રમાણ સામાન્ય સ્તર કરતાં ઓછું થવું તેને રક્તાલ્પતા (Anaemia) કહે છે.

પોષણજન્ય રક્તાલ્પતાના પ્રકાર (Types of Nutritional Anaemia)

1. આયર્ન અછત રક્તાલ્પતા (Iron Deficiency Anaemia)

આ સૌથી સામાન્ય પ્રકાર છે. શરીરમાં લોહતત્ત્વની અછતને કારણે હિમોગ્લોબિનનું ઉત્પાદન ઘટે છે.

લોહતત્ત્વ હિમોગ્લોબિન બનાવવા માટે ખૂબ જરૂરી છે, જે લોહી દ્વારા શરીરના તમામ ભાગોમાં ઓક્સિજન પહોંચાડે છે.

2. ફોલિક એસિડ અછત રક્તાલ્પતા (Folic Acid Deficiency Anaemia)

ફોલિક એસિડ લોહીની નવી કોષિકાઓ બનાવવામાં મદદ કરે છે. તેની અછત થાય ત્યારે લોહીની કોષિકાઓ યોગ્ય રીતે વિકસિત થતી નથી.

3. વિટામિન B12 અછત રક્તાલ્પતા

વિટામિન B12 લોહીની કોષિકાઓના નિર્માણ અને નર્વસ સિસ્ટમ માટે જરૂરી છે. તેની અછતથી લોહીની કોષિકાઓ મોટી અને અસામાન્ય બને છે.

કારણો (Causes)

(A) આહાર સંબંધિત કારણો

• પોષણજન્ય રક્તાલ્પતાનું મુખ્ય કારણ ખોરાકમાં પોષક તત્ત્વોની અછત છે.

• આયર્ન ઓછું ધરાવતો આહાર

• લીલા શાકભાજી ઓછું લેવાં

• ફોલિક એસિડ અને વિટામિન B12 ની અછત

• સંતુલિત આહાર ન લેવો.

(B) શારીરિક કારણો

• માસિક દરમિયાન વધુ રક્તસ્રાવ

• ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન લોહીની જરૂરિયાત વધવી

• વારંવાર ગર્ભધારણ

• સ્તનપાન દરમિયાન વધતી પોષણ જરૂરિયાત.

(C) આરોગ્ય સંબંધિત કારણો

• આંતરડાના કીડા (Hookworm infection)

• લાંબા સમય સુધી ચેપજન્ય રોગ

• ડાયરીયા અથવા પોષક તત્ત્વોનું ઓછું શોષણ 

જોખમવાળા સમૂહ (High Risk Groups)

નીચેના સમૂહોમાં પોષણજન્ય રક્તાલ્પતાનો જોખમ વધારે હોય છે:

• કિશોરીઓ

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ

• સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ

• ગરીબીમાં રહેતી સ્ત્રીઓ

• વારંવાર ગર્ભધારણ કરતી સ્ત્રીઓ

લક્ષણો અને સંકેતો (Signs and Symptoms)

• સામાન્ય લક્ષણો

• થાક અને કમજોરી

• ચક્કર આવવું

• માથાનો દુખાવો

• ભૂખ ન લાગવી

• શારીરિક સંકેતો

• ચામડી પીળી અથવા ફિક્કી દેખાવું

• હોઠ અને નખ ફિક્કા દેખાવા

• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ

• હૃદયના ધબકારા વધવું

  
  

નિદાન (Diagnosis)

• રક્તાલ્પતા ઓળખવા માટે નીચેની તપાસ કરવામાં આવે છે:

• હિમોગ્લોબિન પરીક્ષણ

• શારીરિક તપાસ

• આહાર અને આરોગ્ય ઇતિહાસ

• ANM ક્ષેત્રિય સ્તરે હિમોગ્લોબિનનું માપન કરીને રક્તાલ્પતા ઓળખી શકે છે.

સારવાર (Treatment)

1. આયર્ન અને ફોલિક એસિડ ગોળીઓ (IFA Tablets)

સરકારી કાર્યક્રમ મુજબ:

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓને નિયમિત IFA ગોળીઓ આપવામાં આવે છે

• સામાન્ય રીતે 100 દિવસ અથવા વધુ સમય સુધી લેવાં

• આ ગોળીઓ શરીરમાં હિમોગ્લોબિન વધારવામાં મદદ કરે છે.

2. સંતુલિત આહાર

• રક્તાલ્પતા દૂર કરવા માટે પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર આહાર જરૂરી છે.

• આયર્નયુક્ત ખોરાક

• લીલા પાનવાળા શાકભાજી

• દાળ અને કઠોળ

• ગોળ

• ફોલિક એસિડવાળો ખોરાક

• લીલા શાકભાજી

• ફળ

• વિટામિન B12 ધરાવતો ખોરાક

• દૂધ

• દહીં

3. કીડા દૂર કરવાની સારવાર (Deworming)

• આંતરડાના કીડા લોહતત્ત્વની અછત વધારતા હોવાથી જરૂર મુજબ કીડા દૂર કરવાની દવા આપવામાં આવે છે.

રેફરલ (Referral)

ANM ને નીચેની સ્થિતિમાં સ્ત્રીને હોસ્પિટલ અથવા ઉચ્ચ આરોગ્ય કેન્દ્ર પર મોકલવું જોઈએ:

• હિમોગ્લોબિન ખૂબ ઓછું

• ગંભીર કમજોરી

• શ્વાસ લેવામાં તકલીફ

• ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ગંભીર રક્તાલ્પતા

નિવારણ (Prevention)

• પોષણ સંબંધિત પગલાં

• સંતુલિત આહાર લેવો

• આયર્ન અને ફોલિક એસિડવાળો ખોરાક લેવો

• લીલા શાકભાજી અને દાળનો સમાવેશ કરવો

• આરોગ્ય સંબંધિત પગલાં

• ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન IFA ગોળીઓ લેવાં

• નિયમિત આરોગ્ય તપાસ

• કીડા દૂર કરવાની સારવાર

• આરોગ્ય શિક્ષણ

• સ્ત્રીઓને પોષણનું મહત્વ સમજાવવું

• ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન યોગ્ય આહાર અંગે માર્ગદર્શન આપવું

(3)Under five nutrition.

પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકોમાં યોગ્ય પોષણ (Nutrition) ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આ સમયગાળામાં બાળકની શારીરિક વૃદ્ધિ, મગજનો વિકાસ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઝડપી રીતે વિકસે છે.

જો આ સમય દરમિયાન બાળકને પૂરતું અને સંતુલિત આહાર ન મળે તો કુપોષણ (Malnutrition) થઈ શકે છે, જેના કારણે બાળકની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને આરોગ્ય પર ખરાબ અસર પડે છે.

આ કારણે પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકોને યોગ્ય સ્તનપાન, પૂરક આહાર અને સંતુલિત આહાર આપવો જરૂરી છે.

પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકો માટે પોષણનું મહત્વ

Under-five nutrition બાળકના સર્વાંગી વિકાસ માટે જરૂરી છે.

• યોગ્ય વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે

• મગજના વિકાસ માટે

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે

• ચેપજન્ય રોગોથી બચાવવા માટે

• કુપોષણ રોકવા માટે.

 પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકોમાં પોષણના મુખ્ય તબક્કા;

1. જન્મથી 6 મહિના

આ સમયગાળામાં બાળક માટે શ્રેષ્ઠ ખોરાક માત્ર માતાનું દૂધ છે.

• જન્મ પછી તરત જ સ્તનપાન શરૂ કરવું

• પ્રથમ પીળું દૂધ (Colostrum) આપવું

• 6 મહિના સુધી માત્ર સ્તનપાન કરાવવું

• પાણી અથવા અન્ય ખોરાક ન આપવો

2. 6 મહિના પછી પૂરક આહાર (Complementary Feeding)

6 મહિના પછી માત્ર સ્તનપાન બાળક માટે પૂરતું નથી, તેથી પૂરક આહાર શરૂ કરવો જોઈએ.

પૂરક આહારની ખાસિયતો:

• સરળ પચી શકે એવો

• પોષક તત્ત્વોથી ભરપૂર

• સ્વચ્છ રીતે તૈયાર કરેલો

• સ્તનપાન ચાલુ રાખીને પૂરક આહાર આપવો જોઈએ.

3. 1 થી 5 વર્ષના બાળકોનું પોષણ

આ ઉંમરે બાળકોને વિવિધ પ્રકારના સંતુલિત આહારની જરૂર હોય છે.

બાળકના આહારમાં નીચેના ખોરાકનો સમાવેશ કરવો જોઈએ:

• અનાજ

• દાળ અને કઠોળ

• દૂધ અને દૂધજન્ય પદાર્થો

• લીલા શાકભાજી

• ફળ

• આ ખોરાક શરીરને જરૂરી પ્રોટીન, ઊર્જા, વિટામિન અને ખનિજ પૂરા પાડે છે.

4. પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકોમાં સામાન્ય પોષણ સમસ્યાઓ

• કુપોષણ (Malnutrition)

• પ્રોટીન-ઊર્જા કુપોષણ

• વિટામિનની અછત

• ખનિજ તત્ત્વોની અછત

આ સમસ્યાઓ બાળકના વિકાસ અને આરોગ્યને અસર કરે છે.

5. પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકોમાં કુપોષણના કારણો

• આહાર સંબંધિત કારણો

• પૂરતું ખોરાક ન મળવું

• યોગ્ય સમયે પૂરક આહાર ન આપવો

• સંતુલિત આહારનો અભાવ

• આરોગ્ય સંબંધિત કારણો

• વારંવાર ચેપજન્ય રોગ

• ડાયરીયા

• શ્વાસ માર્ગના ચેપ

• સામાજિક કારણો

• ગરીબી

• અજ્ઞાનતા

• મોટી પરિવાર સંખ્યા

Under Five Nutrition માટે આરોગ્ય સેવાઓ

બાળકોના પોષણ સુધારવા માટે વિવિધ આરોગ્ય સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

• વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ (Growth Monitoring)

• રસીકરણ (Immunization)

• પોષણ શિક્ષણ

• વિટામિન A પૂરક

• કીડા દૂર કરવાની સારવાર

પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકોમાં પોષણની તપાસ (Assessment)

ANM નીચે મુજબ બાળકની પોષણ સ્થિતિ તપાસે છે:

• વજન માપવું

• ઉંચાઈ માપવું

• MUAC માપવું

• વૃદ્ધિ ચાર્ટમાં નોંધ કરવી

• આથી બાળકની વૃદ્ધિ યોગ્ય રીતે થઈ રહી છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે.

પાંચ વર્ષથી ઓછા બાળકોમાં પોષણ સુધારવાના પગલાં

• માતા માટે માર્ગદર્શન

• બાળકને સમયસર ખોરાક આપવો

• સ્તનપાન ચાલુ રાખવું

• સ્વચ્છતા જાળવવી

• આરોગ્ય સેવાઓ

• રસીકરણ

• નિયમિત આરોગ્ય તપાસ

• પોષણ શિક્ષણ

Under Five Nutrition નું મહત્વ

યોગ્ય પોષણથી:

• બાળકની વૃદ્ધિ યોગ્ય રીતે થાય છે

• ચેપજન્ય રોગો ઓછા થાય છે

• શારીરિક અને માનસિક વિકાસ સારું થાય છે

(4)The role of ANM's/FHW/AWWs in supplementary food.

ભારતમાં માતા અને બાળકના આરોગ્યમાં સુધારો લાવવા માટે સરકાર દ્વારા વિવિધ પોષણ કાર્યક્રમો અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે. ખાસ કરીને કુપોષણ ઘટાડવા માટે પૂરક આહાર (Supplementary Food) મહત્વપૂર્ણ સાધન છે.

પૂરક આહાર કાર્યક્રમ દ્વારા બાળકો, ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ અને સ્તનપાન કરાવતી માતાઓને તેમના રોજિંદા આહાર ઉપરાંત વધારાનું પોષણ આપવામાં આવે છે. આ કાર્યક્રમ સામાન્ય રીતે આંગણવાડી કેન્દ્રો દ્વારા અમલમાં મુકવામાં આવે છે.

આ કાર્યક્રમને અસરકારક રીતે ચલાવવા માટે ANM, Female Health Worker (FHW) અને Anganwadi Worker (AWW) મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

પૂરક આહારનો અર્થ (Meaning of Supplementary Food)

પૂરક આહારનો અર્થ છે કે વ્યક્તિના રોજિંદા આહાર ઉપરાંત વધારાનું પોષણયુક્ત ખોરાક આપવો. તેનો મુખ્ય હેતુ શરીરને જરૂરી ઊર્જા, પ્રોટીન, વિટામિન અને ખનિજ પૂરા પાડવાનો છે.

આ કાર્યક્રમ ખાસ કરીને તે લોકો માટે બનાવવામાં આવ્યો છે જેમને સામાન્ય આહારથી પૂરતું પોષણ મળતું નથી.

મુખ્ય મુદ્દા

• સામાન્ય ખોરાક ઉપરાંત વધારાનું ખોરાક

• શરીરને જરૂરી પોષક તત્ત્વો પૂરા પાડે છે

• કુપોષણ અટકાવવામાં મદદ કરે છે

• માતા અને બાળકોના આરોગ્યમાં સુધારો કરે છે.

પૂરક આહાર કાર્યક્રમના લાભાર્થી (Beneficiaries)

પૂરક આહાર કાર્યક્રમનો હેતુ પોષણની અછત ધરાવતા સમૂહોને વધારાનું પોષણ આપવાનો છે. ખાસ કરીને બાળકો અને માતાઓ માટે આ કાર્યક્રમ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

આ સેવાઓ સામાન્ય રીતે આંગણવાડી કેન્દ્ર (Anganwadi Centre) મારફતે આપવામાં આવે છે.

• લાભાર્થી સમૂહ

• 6 મહિના થી 6 વર્ષ સુધીના બાળકો

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ

• સ્તનપાન કરાવતી માતાઓ

• આ સમૂહોને નિયમિત રીતે પૂરક આહાર આપવામાં આવે છે જેથી તેમના પોષણ સ્તરમાં સુધારો થાય.

ANM ની ભૂમિકા (Role of ANM)

ANM સમુદાય સ્તરે આરોગ્ય સેવાઓ આપતી મહત્વપૂર્ણ આરોગ્ય કર્મી છે. તે માતા અને બાળકના આરોગ્ય તેમજ પોષણ કાર્યક્રમોમાં મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી નિભાવે છે.

ANM પૂરક આહાર કાર્યક્રમની દેખરેખ રાખે છે અને કુપોષણ ધરાવતા બાળકો તથા સ્ત્રીઓની ઓળખ કરીને યોગ્ય માર્ગદર્શન આપે છે.

ANM ના મુખ્ય કાર્યો

• ગર્ભવતી સ્ત્રીઓ અને બાળકોની આરોગ્ય તપાસ કરવી

• કુપોષણ ધરાવતા બાળકોની ઓળખ કરવી

• માતાઓને યોગ્ય પોષણ વિશે માર્ગદર્શન આપવું

• પૂરક આહાર યોગ્ય રીતે મળતો રહે તેની દેખરેખ રાખવી

• ગંભીર કુપોષણ ધરાવતા બાળકોને હોસ્પિટલમાં રેફર કરવું

• રસીકરણ અને અન્ય આરોગ્ય સેવાઓ આપવી.

FHW (Female Health Worker) ની ભૂમિકા

Female Health Worker સમુદાયમાં આરોગ્ય સેવાઓ પહોંચાડવામાં મહત્વપૂર્ણ સહયોગ આપે છે. તે ANM સાથે મળીને આરોગ્ય અને પોષણ સંબંધિત કાર્યક્રમોમાં કામ કરે છે.

FHW સમુદાયમાં જાગૃતિ લાવવા અને માતાઓને પોષણ વિશે સમજાવવા માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય જવાબદારીઓ

• માતા અને બાળકોની આરોગ્ય સ્થિતિનું નિરીક્ષણ

• કુપોષણ ધરાવતા બાળકોની ઓળખ

• પોષણ અને સ્વચ્છતા વિશે આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું

• આરોગ્ય કાર્યક્રમોમાં સહયોગ આપવો

• ANM અને AWW સાથે સંકલન કરવું.

AWW (Anganwadi Worker) ની ભૂમિકા

Anganwadi Worker પૂરક આહાર કાર્યક્રમના અમલમાં મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે કારણ કે આંગણવાડી કેન્દ્રમાં પોષણ સેવાઓ આપવામાં આવે છે.

AWW બાળકો અને માતાઓને પૂરક આહાર પૂરો પાડે છે તેમજ બાળકોની વૃદ્ધિ પર નજર રાખે છે.

મુખ્ય કાર્યો

• લાભાર્થીઓને પૂરક આહાર આપવો

• બાળકોનું વજન માપવું

• વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ કરવું

• માતાઓને પોષણ વિશે માર્ગદર્શન આપવું

• કુપોષણ ધરાવતા બાળકોને ઓળખવું

• આરોગ્ય કર્મીઓ સાથે સંકલન કરવું.

ANM / FHW / AWW વચ્ચે સંકલન (Coordination)

પૂરક આહાર કાર્યક્રમ સફળ બનાવવા માટે ANM, FHW અને AWW વચ્ચે યોગ્ય સંકલન ખૂબ જરૂરી છે. દરેક કર્મી પોતાની જવાબદારી પ્રમાણે કાર્ય કરે છે અને એકબીજાને સહયોગ આપે છે.

આ સંકલન દ્વારા સમુદાયમાં માતા અને બાળકના પોષણમાં સુધારો થાય છે.

સંકલનના મુખ્ય મુદ્દા

• ANM આરોગ્ય તપાસ અને સારવાર આપે છે

• AWW પૂરક આહાર અને વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ કરે છે

• FHW આરોગ્ય સેવાઓમાં સહયોગ આપે છે

• સમુદાયમાં આરોગ્ય શિક્ષણ આપવામાં સહયોગ

પૂરક આહાર કાર્યક્રમના હેતુઓ (Objectives)

પૂરક આહાર કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ માતા અને બાળકના પોષણ સ્તરમાં સુધારો લાવવાનો છે.

મુખ્ય હેતુઓ

• કુપોષણ ઘટાડવું

• બાળકોની વૃદ્ધિ અને વિકાસ સુધારવો

• માતાઓ અને બાળકોને વધારાનું પોષણ આપવું

• આરોગ્ય અને પોષણ વિશે જાગૃતિ લાવવી

પૂરક આહાર કાર્યક્રમનું મહત્વ (Importance)

પૂરક આહાર કાર્યક્રમ સમુદાયના આરોગ્ય સુધારવા માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. આ કાર્યક્રમ દ્વારા પોષણની અછત ધરાવતા લોકો સુધી જરૂરી પોષણ પહોંચાડવામાં મદદ મળે છે.

આ કાર્યક્રમ બાળકોની વૃદ્ધિ અને વિકાસમાં સુધારો કરે છે તેમજ ગર્ભવતી સ્ત્રીઓના આરોગ્યને સુરક્ષિત બનાવે છે.

મહત્વના મુદ્દા

• કુપોષણ ઘટાડવામાં મદદ કરે છે

• બાળકના શારીરિક અને માનસિક વિકાસમાં મદદ કરે છે

• માતાના આરોગ્યમાં સુધારો કરે છે

• સમુદાયના આરોગ્ય સ્તરમાં વધારો કરે છે