Unit:5 Care of School children

Care of School children

Syllabus Topic;

(1)School health: Objectives, problems and programmes Environment of school

(2)Assessment of general health of school children

(3)Denial and eye problems

(4)Nutritional deficiencies

(5)School health education for children

(6)Need based sharing of health information with teachers/parents/children

(7)Records and reports

(1) School Health: Objectives, Problems,

Introduction (પરિચય)

School Health એટલે શાળામાં ભણતા બાળકોના શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક આરોગ્યનું સંરક્ષણ અને પ્રોત્સાહન.

શાળા આરોગ્ય કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ બાળકને સ્વસ્થ જીવનશૈલી તરફ દોરી જવો અને રોગોથી બચાવ કરવો છે.

Objectives of School Health (ઉદ્દેશ્યો)

• બાળકોના સંપૂર્ણ આરોગ્ય વિકાસ (Physical, Mental, Social) કરવો.

• રોગોની વહેલી ઓળખ અને સારવાર સુનિશ્ચિત કરવી.

• બાળકોમાં સ્વચ્છતા અને આરોગ્યદાયક આદતો વિકસાવવી.

• પોષણ સુધારવું અને કુપોષણ અટકાવવું.

• રોગપ્રતિકારક રસીકરણ (Immunization) પૂર્ણ કરાવવું.

• સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ શાળા વાતાવરણ બનાવવું.

• શારીરિક અને માનસિક વિકલાંગતા વહેલી ઓળખ કરવી.

• આરોગ્ય શિક્ષણ દ્વારા સ્વસ્થ જીવનશૈલી પ્રોત્સાહિત કરવી.

Problems in School Health (શાળા આરોગ્ય સમસ્યાઓ)

(1) Physical Problems (શારીરિક સમસ્યાઓ)

• કુપોષણ (Malnutrition)

• આંખના રોગ (Refractive error)

• કાનના રોગ (Ear infection)

• દાંતના રોગ (Dental caries)

• ચામડીના રોગ (Skin infection)

(2) Communicable Diseases (સંચારી રોગો)

• ખાંસી-તાવ (ARI)

• ડાયરીયા

• ચામડીના ચેપ

• મીઝલ્સ (Measles), મમ્પ્સ

(3) Psychological Problems (માનસિક સમસ્યાઓ)

• ડર, ચિંતા

• અભ્યાસમાં રસ ન હોવો

• વર્તન સમસ્યાઓ

(4) Environmental Problems (પર્યાવરણ સમસ્યાઓ)

• ગંદુ પાણી

• અયોગ્ય શૌચાલય

• ભીડભાડવાળી ક્લાસરૂમ

(5) Social Problems (સામાજિક સમસ્યાઓ)

• ગરીબી

• માતા-પિતાની અજ્ઞાનતા

• બાળક મજૂરી

School Health Programmes (શાળા આરોગ્ય કાર્યક્રમો)

1. Health Appraisal (આરોગ્ય તપાસ)

નિયમિત તબીબી તપાસ

ઊંચાઈ, વજન માપવું

દ્રષ્ટિ અને સાંભળવાની તપાસ

2. Treatment & Follow-up (ઉપચાર અને અનુસરણ)

બીમાર બાળકોને સારવાર

ગંભીર કેસમાં રિફર કરવું

3. Immunization (રસીકરણ)

રાષ્ટ્રીય રસીકરણ કાર્યક્રમ મુજબ રસી આપવી

4. Mid-Day Meal Programme (મધ્યાહ્ન ભોજન યોજના)

બાળકોને પોષણ પૂરું પાડવું

કુપોષણ ઘટાડવું

5. Health Education (આરોગ્ય શિક્ષણ)

સ્વચ્છતા

હાથ ધોવાની ટેવ

દાંતની સફાઈ

6. Control of Communicable Diseases

રોગચાળો અટકાવવો

આઇસોલેશન અને સારવાર

7. Mental Health Services

કાઉન્સેલિંગ

તણાવ નિયંત્રણ

School Health Records (રેકોર્ડ રાખવું)

દરેક બાળકનો આરોગ્ય રેકોર્ડ રાખવો

Environment of School (શાળા પર્યાવરણ)

(1) Physical Environment (ભૌતિક પર્યાવરણ)

હવા અને પ્રકાશ યોગ્ય હોવો

સાફ પાણી ઉપલબ્ધ હોવું

સ્વચ્છ શૌચાલય

યોગ્ય બેસવાની વ્યવસ્થા

(2) Biological Environment (જીવાણુ પર્યાવરણ)

મચ્છર, માખી નિયંત્રણ

કચરો યોગ્ય રીતે નિકાલ

(3) Psychological Environment (માનસિક પર્યાવરણ)

મિત્રતાભર્યું વાતાવરણ

શિક્ષક-વિદ્યાર્થી સારો સંબંધ

(4) Social Environment (સામાજિક પર્યાવરણ)

શિસ્ત અને સહકાર

ભેદભાવ વગરનું વાતાવરણ

Role of ANM in School Health (ANM ની ભૂમિકા)

• શાળામાં નિયમિત આરોગ્ય તપાસ કરવી

• બાળકોને રસીકરણ આપવું

• માતા-પિતાને આરોગ્ય માર્ગદર્શન આપવું

• રોગોની વહેલી ઓળખ કરવી

• શાળા પર્યાવરણ સુધારવામાં મદદ કરવી

• આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું

(2) Assessment of General Health of School Children

Introduction (પરિચય)

શાળા એ બાળકના વિકાસનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્થળ છે. અહીં બાળકનો શારીરિક, માનસિક, સામાજિક અને શૈક્ષણિક વિકાસ થાય છે.

આથી, શાળામાં બાળકોના આરોગ્યનું નિયમિત મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

જો સમયસર આરોગ્ય સમસ્યાઓ ઓળખી લેવાય તો ભવિષ્યમાં ગંભીર રોગોથી બચાવી શકાય છે.

Objectives (વિસ્તૃત હેતુઓ)

Early Detection (વહેલું નિદાન)

બાળકમાં કોઈ રોગ કે ખામી (defect) વહેલી તકે ઓળખવી

જેમ કે – દ્રષ્ટિ ખામી, સાંભળવાની તકલીફ

Prevention (રોકથામ)

રોગો ફેલાય તે પહેલાં નિયંત્રણ કરવું

જેમ કે – ચેપજન્ય રોગો

Promotion of Health (આરોગ્ય પ્રોત્સાહન)

સારા આહાર, સફાઈ, કસરત અંગે માર્ગદર્શન

Follow-up Care (અનુસરણ)

જે બાળકોમાં સમસ્યા હોય તેમને ફરી તપાસ અને સારવાર

Components (વિસ્તૃત ઘટકો)

1. Growth Monitoring (વૃદ્ધિનું મૂલ્યાંકન)

ઊંચાઈ અને વજન માપવું

Growth chart માં નોંધ કરવી

WHO મુજબ બાળકનું વજન-ઉંમર પ્રમાણ તપાસવું

Example:

જો બાળકનું વજન ઉંમર મુજબ ઓછું હોય → અપોષણનું સંકેત

General Physical Examination (સામાન્ય શારીરિક તપાસ)

તપાસમાં સમાવેશ થાય:

• Skin → ખંજવાળ, ચેપ

• Hair → પોષણની ખામી

• Nails → anemia ના લક્ષણો

• Eyes → redness, discharge

• Mouth → ulcers, infection

✓ ANM માટે આ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે આથી overall health સમજાય છે.

Nutritional Assessment (પોષણનું વિગતવાર મૂલ્યાંકન)

તપાસમાં ધ્યાન આપવું:

• Diet history (બાળક શું ખાય છે)

• Appetite (ભૂખ)

• Signs of malnutrition:

• સૂકાઈ ગયેલું શરીર

• ફૂલેલું પેટ

• પીળાશ (anemia)

✓Types of Malnutrition:

1. Under nutrition

2. Over nutrition

Vision Assessment (દ્રષ્ટિ મૂલ્યાંકન)

• Snellen chart દ્વારા ચકાસણી

• બ્લેકબોર્ડ વાંચવામાં તકલીફ

✓જો બાળક આગળ બેસે છે અથવા આંખ મીંચે છે → vision problem

Hearing Assessment (સાંભળવાની તપાસ)

• બાળક બોલાવતાં પ્રતિભાવ આપે છે કે નહીં

• Ear discharge, pain

✓ Hearing defect થી learning problem થાય છે.

Dental Health Assessment (દાંતનું મૂલ્યાંકન)

• Dental caries

• Gum bleeding

• Bad breath

✓Poor oral hygiene → infection નો જોખમ વધે છે

Mental & Behavioral Assessment (માનસિક અને વર્તન)

ધ્યાન આપવું:

• બાળકનું ધ્યાન (attention)

• memory

• aggression / shyness

• school performance

✓ Teacher feedback ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે

Screening for Diseases (રોગોની તપાસ)

સામાન્ય રોગો:

• Skin infections

• Worm infestation

• Fever (malaria, measles)

• TB

✓Early diagnosis → complication ઓછું

Immunization Status (ટીકાકરણ સ્થિતિ)

• બાળકના રસીકરણ રેકોર્ડ ચકાસવો

• Missed dose આપવી

• National Immunization Programme અનુસાર અપડેટ રાખવું

Detailed Methods (વિસ્તૃત પદ્ધતિઓ)

• Observation (નિરીક્ષણ)

• બાળકની ચાલ, દેખાવ, વર્તન

• Interview (મુલાકાત)

• માતા-પિતા અને શિક્ષકો સાથે વાતચીત

Clinical Examination (તબીબી તપાસ)

• ANM દ્વારા શારીરિક તપાસ

• Screening Tests

• Vision test

• Hearing test

• Records Review

• Health card

• Growth chart

Role of ANM (વિસ્તૃત ભૂમિકા)

• શાળા આરોગ્ય કાર્યક્રમમાં ભાગ લેવું

• બાળકોની નિયમિત તપાસ કરવી

• અપોષણ અને રોગો ઓળખવા

• માતા-પિતાને સલાહ આપવી

• Referral system manage કરવું

• Health education આપવું

ANM community અને school વચ્ચે link તરીકે કામ કરે છે

Follow-up and Referral (અનુસરણ અને રેફરલ)

Problem detect થયા પછી

PHC / CHC / Hospital માં મોકલવું

Follow-up visit કરવી

Treatment પૂર્ણ થાય તેની ખાતરી કરવી

Importance (મહત્વ)

• બાળકનું overall development સુધરે

• absenteeism ઓછું થાય

• learning capacity વધે

• future health better બને

• Practical Example (ઉદાહરણ)

શાળામાં તપાસ દરમ્યાન ANM ને એક બાળકમાં:

ઓછું વજન

પીળાશ

➡ Diagnosis: Anemia + Malnutrition

➡ Action:

Iron tablet આપવી

Diet counseling

(3) Denial and Eye Problems in School Children

PART – 1: Denial (નકારવાની માનસિક પ્રતિક્રિયા)

Definition (વ્યાખ્યા)

Denial એ એક પ્રકારની Defense Mechanism (રક્ષણાત્મક માનસિક પ્રતિક્રિયા) છે, જેમાં બાળક કે વ્યક્તિ કોઈ મુશ્કેલી, બીમારી અથવા સત્યને સ્વીકારવાને બદલે તેને નકારી દે છે.

“સાચી પરિસ્થિતિ હોવા છતાં તેને સ્વીકારવાનો ઇનકાર કરવો”

Causes of Denial (કારણો)

• ભય (Fear)

• તણાવ (Stress)

• નવી પરિસ્થિતિનો ડર (Change anxiety)

• બીમારી સ્વીકારવામાં મુશ્કેલી

• માનસિક અસુરક્ષા

Types of Denial (પ્રકારો)

1. Simple Denial (સરળ નકાર)

બાળક સીધો કહે કે “મને કંઈ થયું નથી”

2. Partial Denial (આંશિક નકાર)

સમસ્યાનો થોડો ભાગ સ્વીકારે પણ સંપૂર્ણ નહીં

3. Complete Denial (સંપૂર્ણ નકાર)

આખી પરિસ્થિતિને નકારી દે

Signs and Symptoms (લક્ષણો)

• બીમારી હોવા છતાં સ્વીકાર ન કરવો

• સારવાર લેવા ઇનકાર

• વારંવાર બહાના બનાવવું

• વર્તનમાં બદલાવ

• ચિંતા કે ગુસ્સો

Impact on Child (બાળક પર અસર)

• સારવારમાં વિલંબ

• રોગ ગંભીર બની શકે

• અભ્યાસ પર અસર

• માનસિક વિકાસમાં અવરોધ

Management (વ્યવસ્થાપન)

• બાળક સાથે શાંતિપૂર્વક વાતચીત

• સત્યને ધીમે ધીમે સમજાવવું

• માતા-પિતાનો સહકાર

• counseling આપવી

• positive reinforcement

Role of ANM (ANM ની ભૂમિકા)

• બાળકનું વર્તન નિરીક્ષણ કરવું

• denial ઓળખવું

• માતા-પિતાને માર્ગદર્શન આપવું

• જરૂર પડે તો counselor પાસે refer કરવું

• emotional support આપવું

PART – 2: Eye Problems (આંખની સમસ્યાઓ)

Definition (વ્યાખ્યા)

આંખ અને દ્રષ્ટિ સાથે સંબંધિત કોઈપણ ખામી કે રોગને Eye problems કહેવાય છે.

Common Eye Problems (સામાન્ય આંખની સમસ્યાઓ)

1. Refractive Errors (દ્રષ્ટિ ખામી)

Myopia (દૂર ન દેખાય)

Hypermetropia (નજીક ન દેખાય)

2. Conjunctivitis (આંખમાં ચેપ)

આંખ લાલ

પાણી અને discharge

3. Squint (ભેંગાપણું)

આંખો એકસરખી દિશામાં ન રહે

4. Vitamin A Deficiency (Vitamin A ની ઉણપ)

Night blindness

આંખ સૂકી રહે

Causes (કારણો)

• પોષણની ઉણપ

• infection

• વધુ screen use

• hygiene નો અભાવ

Signs and Symptoms (લક્ષણો)

• બોર્ડ વાંચવામાં તકલીફ

• આંખ મીંચવી

• redness

• watering

Prevention (રોકથામ)

• Vitamin A rich diet

• આંખોની સફાઈ

• screen time ઘટાડવો

• regular eye check-up

Role of ANM (ANM ની ભૂમિકા)

• Vision screening

• Vitamin A supplementation અંગે માર્ગદર્શન

• infection control

• referral

Importance (મહત્વ)

• બાળકના માનસિક અને શારીરિક આરોગ્ય માટે જરૂરી

• learning ability સુધરે

• early diagnosis શક્ય બને.

(4) Nutritional Deficiencies (પોષણની ઉણપ)

Introduction (વિસ્તૃત પરિચય)

પોષણની ઉણપ માત્ર ખોરાકની અછત નથી પરંતુ તે quality + quantity + absorption + utilization ચારેય પર આધારિત છે.

WHO મુજબ Malnutrition ના 3 પ્રકાર:

1. Undernutrition (ઓછું પોષણ)

2. Micronutrient deficiency

3. Overnutrition (Obesity)

શાળાના બાળકોમાં ખાસ કરીને:

• Iron deficiency anemia

• Vitamin A deficiency

• Protein energy malnutrition

---

Definition

જ્યારે શરીરને જરૂરી પોષક તત્વો:

• Carbohydrates

• Proteins

• Fats

• Vitamins

• Minerals

યોગ્ય પ્રમાણમાં મળતા નથી અથવા શરીર તેનો યોગ્ય ઉપયોગ કરી શકતું નથી ત્યારે તેને Nutritional Deficiency કહેવાય છે.

---

Etiology (કારણો)

1. Primary Causes (મૂળ કારણો)

અપૂરતું ખોરાક

ખોટી ખોરાકની આદતો

junk food

2. Secondary Causes (દ્વિતીય કારણો)

Malabsorption

Chronic illness

Worm infestation

3. Social Factors (સામાજિક કારણો)

ગરીબી

માતા-પિતાની અજ્ઞાનતા

મોટા પરિવાર

4. Environmental Factors (પર્યાવરણ)

ગંદકી

unsafe water

sanitation નો અભાવ

Pathophysiology

• શરીરને energy ન મળે → fat breakdown

• protein deficiency → muscle wasting

• vitamin deficiency → specific organ damage

Example:

Vitamin A ની ઉણપ → Retina damage → Night blindness

Types (વિગતવાર પ્રકારો)

1. Protein Energy Malnutrition (PEM)

(A) Marasmus – Severe Energy Deficiency

Pathology:

fat અને muscle બંને ઓછા થાય

Clinical Features:

“Old man face”

skin loose

ribs દેખાય

Management:

gradual feeding

high calorie diet

(B) Kwashiorkor – Protein Deficiency

Pathology:

protein ની ઉણપ → edema

Clinical Features:

moon face

edema (પગમાં સોજો)

hair discoloration

Complication:

infection risk high

2. Iron Deficiency Anemia

Additional Signs:

spoon-shaped nails (koilonychia)

breathlessness

Diagnosis:

Hb level check

Management:

Iron tablets

green leafy vegetables

3. Vitamin A Deficiency

Stages:

Night blindness

Bitot spots

Xerophthalmia

WHO Importance:

→ blindness નું મુખ્ય કારણ

4. Vitamin D Deficiency (Rickets)

Signs:

bow legs

delayed walking

Prevention:

sunlight exposure

5. Iodine Deficiency Disorders (IDD)

Effects:

Goiter

mental retardation

Prevention:

iodized salt

Assessment (વિગતવાર મૂલ્યાંકન)

1. Anthropometric Measurement

• Weight

• Height

• BMI

• Mid Upper Arm Circumference (MUAC)

2. Clinical Assessment

• pallor

• edema

• skin changes

  
  

3. Dietary Assessment

• 24-hour recall method

• food frequency

4. Laboratory Tests

• Hb

• serum vitamin level

Management (વિગતવાર સંભાળ)

1. Therapeutic Diet

High protein diet

High calorie diet

2. Medical Treatment

supplementation

infection

3. Rehabilitation

Nutrition rehabilitation center (NRC)

Prevention (વિગતવાર રોકથામ)

Primary Prevention

breastfeeding

balanced diet

Secondary Prevention

(6) Need Based Sharing of Health Information with Teachers / Parents / Children

Introduction (પરિચય)

શાળા આરોગ્ય કાર્યક્રમમાં બાળકોના આરોગ્ય વિશેની માહિતી યોગ્ય વ્યક્તિઓ સુધી પહોંચાડવી ખૂબ જરૂરી છે.

“Need based sharing” નો અર્થ છે — જેટલી જરૂર હોય એટલી જ માહિતી યોગ્ય વ્યક્તિ સાથે યોગ્ય સમયે શેર કરવી

Definition (વ્યાખ્યા)

બાળકના આરોગ્ય સંબંધિત માહિતી, તેની જરૂરિયાત અને ગોપનીયતા (confidentiality) જાળવીને શિક્ષકો, માતા-પિતા અને બાળક સાથે યોગ્ય રીતે વહેંચવાની પ્રક્રિયાને Need based sharing કહેવાય છે.

Objectives (હેતુઓ)

• બાળકના આરોગ્યમાં સુધારો લાવવો

• સમયસર સારવાર અને સંભાળ

• માતા-પિતાની જાગૃતિ વધારવી

• શાળા અને પરિવાર વચ્ચે સંકલન (coordination)

• રોગોની રોકથામ

Principles (મૂળ સિદ્ધાંતો)

• Confidentiality (ગોપનીયતા) જાળવવી

• સાચી અને સ્પષ્ટ માહિતી આપવી

• માત્ર જરૂરિયાત મુજબ માહિતી આપવી

• સરળ ભાષામાં સમજાવવું

• બાળકના હિતને પ્રાથમિકતા આપવી

Types of Information Shared (માહિતીના પ્રકાર)

1. General Health Information

સ્વચ્છતા (hygiene)

પોષણ

exercise

2. Specific Health Problems

anemia

vision problem

skin infection

3. Preventive Information

immunization

hand washing

disease prevention

Sharing with Teachers (શિક્ષકો સાથે વહેંચાણ)

શું શેર કરવું:

બાળકની learning difficulty

vision/hearing problem

behavioral issues

હેતુ:

શિક્ષક બાળકને યોગ્ય સહાય આપી શકે

Sharing with Parents (માતા-પિતા સાથે)

શું શેર કરવું:

બાળકની health condition

nutrition advice

treatment & follow-up

હેતુ:

ઘરેથી યોગ્ય સંભાળ મળે

Sharing with Children (બાળકો સાથે)

શું સમજાવવું:

personal hygiene

healthy habits

disease prevention

હેતુ:

બાળક પોતાનું આરોગ્ય જાળવી શકે

Methods of Communication (પદ્ધતિઓ)

• Individual counseling

• Group education

• Parent-teacher meeting

• Demonstration

• IEC materials (charts, posters)

Role of ANM (ANM ની ભૂમિકા)

• health information assess કરવું

• યોગ્ય વ્યક્તિને માહિતી આપવી

• counseling આપવું

• confidentiality જાળવવી

• follow-up કરવું

Importance (મહત્વ)

• early diagnosis

• better treatment

• school performance સુધરે

• community awareness વધે

(7) Records and Reports (રેકોર્ડ અને અહેવાલ)

Introduction (પરિચય)

શાળા આરોગ્ય કાર્યક્રમમાં દરેક બાળકની માહિતીનો યોગ્ય રેકોર્ડ રાખવો અને સમયસર અહેવાલ (report) તૈયાર કરવો ખૂબ જરૂરી છે.

“Good record is the backbone of health services”

Definition (વ્યાખ્યા)

Records:

• બાળકના આરોગ્ય સંબંધિત માહિતીની લખિત નોંધ

Reports:

• આ માહિતીનું સંકલન કરીને ઉપરના અધિકારીઓને આપેલો અહેવાલ

Objectives (હેતુઓ)

• બાળકના આરોગ્યની માહિતી સાચવવી

• follow-up સરળ બનાવવું

• planning અને evaluation

• legal evidence તરીકે ઉપયોગ

Types of Records (રેકોર્ડના પ્રકાર)

1. Health Record Card

દરેક બાળક માટે

personal details + health status

2. Growth Chart

weight & height tracking

3. Immunization Record

vaccines details

4. School Health Register

તમામ બાળકોનો summary

Types of Reports (અહેવાલના પ્રકાર)

1. Monthly report

2. Quarterly report

3. Annual report

Principles of Record Keeping (સિદ્ધાંતો)

• accuracy (સચોટતા)

• completeness (પૂર્ણતા)

• clarity (સ્પષ્ટતા)

• confidentiality

• timely entry

Characteristics of Good Record (સારા રેકોર્ડના લક્ષણો)

• સરળ અને સમજવા યોગ્ય

• error-free

• updated

Method of Recording (રીત)

• ink થી લખવું

• date mention કરવી

• corrections properly કરવી

• standard format follow કરવો

Reporting Process (અહેવાલ પ્રક્રિયા)

• Data collection

• Data analysis

• Report preparation

• Submission

Role of ANM (ANM ની ભૂમિકા)

• records maintain કરવું

• reports તૈયાર કરવી

• data analysis

• higher authority ને submit કરવું

Importance (મહત્વ)

• health planning માટે મદદરૂપ

• disease control

• evaluation સરળ

• legal protection

Common Errors (સામાન્ય ભૂલો)

• incomplete data

• delay in entry

• incorrect information

---

Check your knowledge (તમારુ જ્ઞાન ચકાસો).

Multiple Choice Questions (MCQs)

1. School health programme નો મુખ્ય હેતુ શું છે?

A. માત્ર રોગોની સારવાર

B. બાળકોના સર્વાંગી વિકાસ

C. માત્ર રસીકરણ

D. માત્ર પોષણ આપવું

2. Growth monitoring માં કયા માપનો સમાવેશ થાય છે?

A. Blood pressure

B. Height અને Weight

C. Temperature

D. Pulse

3. Denial શું છે?

A. શારીરિક રોગ

B. ચેપજન્ય રોગ

C. માનસિક રક્ષણાત્મક પ્રતિક્રિયા

D. પોષણની ઉણપ

4. Vitamin A deficiency થી શું થાય છે?

A. Rickets

B. Anemia

C. Night blindness

D. Goiter

5. Record keeping નો મુખ્ય સિદ્ધાંત કયો છે?

A. Delay

B. Incomplete data

C. Accuracy

D. Guess work

Long Answer Questions (માત્ર યાદી)

(1)School Health Programme: Objectives, Problems, Programmes અને School Environment વિગતવાર સમજાવો.

(2)Nutritional Deficiencies: Definition, Causes, Types, Signs, Management અને ANM ની ભૂમિકા સમજાવો.