Unit-1 Concept of Health

Unit-1 Concept of Health

Syllabus topic-

(1)Health and it's Changing Concept

(2)Dimension Of Health

(3)Determinants Of Health

(4)Primary Health Care

•Health and it's Changing Concept

ઉપયોગમાં આવતા મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને Full Forms

(૧)Health (આરોગ્ય):

શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સંપૂર્ણ સુખાકારીની સ્થિતિ.

(૨)Disease (રોગ):

શરીરના સામાન્ય કાર્યમાં ખલેલ પહોંચાડતી અસામાન્ય સ્થિતિ.

(૩)Illness (બીમારી):

વ્યક્તિ દ્વારા અનુભવાતી અસ્વસ્થતા.

(૪)WHO (World Health Organization):

વિશ્વ આરોગ્ય સુધારવા માટે કાર્ય કરતી આંતરરાષ્ટ્રીય સંસ્થા.

(૫)Well-being (સુખાકારી):

શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક રીતે સુખી સ્થિતિ.

(૬)Concept (સંકલ્પના):

કોઈ વિષય વિશેની વિચારધારા અથવા સમજ.

(૭)Biomedical Concept:

રોગનું કારણ જીવાણુ અને શરીરના ખામી પર આધારિત વિચારધારા.

(૮)Ecological Concept:

આરોગ્ય માણસ, પર્યાવરણ અને જીવાણુ વચ્ચેના સંતુલન પર આધારિત છે.

(૯)Psychosocial Concept:

આરોગ્ય પર માનસિક અને સામાજિક પરિબળોનો પ્રભાવ.

(૧૦)Holistic Concept:

આરોગ્યનો સંપૂર્ણ દૃષ્ટિકોણ જેમાં શરીર, મન અને સમાજનો સમાવેશ થાય છે.

(૧૧)Dynamic Concept:

આરોગ્ય એક બદલાતી સ્થિતિ છે.

આરોગ્યની વ્યાખ્યા (Definition of Health)

-(World Health Organization મુજબ)

આરોગ્ય એટલે માત્ર રોગ અથવા અશક્તિનો અભાવ નહીં, પરંતુ શારીરિક, માનસિક સામાજિક અને આધ્યાત્મિક રીતે સંપૂર્ણ સુખાકારીની સ્થિતિ‌ તેમજ કોઈ પણ પ્રકારનો રોગ‌કે ખોડ-ખાપણ પણ ન હોય તેને આરોગ્ય કહેવામાં આવે છે.

-આ વ્યાખ્યા દર્શાવે છે કે આરોગ્ય માત્ર શરીર સુધી મર્યાદિત નથી, પરંતુ માનસિક અને સામાજિક સુખાકારી પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ છે.

-ઉદાહરણ તરીકે, જો વ્યક્તિને કોઈ રોગ નથી પરંતુ તે હંમેશા તણાવમાં રહે છે, તો તેને સંપૂર્ણ સ્વસ્થ કહી શકાય નહીં.

આરોગ્યની સંકલ્પના (Concept of Health)

-આરોગ્યની સંકલ્પના સમય સાથે બદલાતી ગઈ છે. જૂના સમયમાં લોકો માનતા હતા કે આરોગ્ય એટલે માત્ર રોગ ન હોવો. પરંતુ આધુનિક સમયમાં આરોગ્યનો અર્થ સંપૂર્ણ સુખાકારી તરીકે માનવામાં આવે છે.

-આરોગ્ય એક ગતિશીલ સંકલ્પના છે, એટલે કે તે વ્યક્તિની જીવનશૈલી, પર્યાવરણ, ખોરાક, અને સામાજિક પરિસ્થિતિ મુજબ બદલાતું રહે છે.

-આરોગ્ય વ્યક્તિ અને સમાજ બંને માટે મહત્વપૂર્ણ છે. સ્વસ્થ વ્યક્તિ જ પોતાના પરિવાર અને સમાજ માટે યોગ્ય રીતે કાર્ય કરી શકે છે.

આરોગ્યની બદલાતી સંકલ્પના (Changing Concept of Health)

-સમય સાથે આરોગ્ય વિશેની સમજણમાં વિકાસ થયો છે. આ વિકાસને નીચે મુજબ સમજાવી શકાય છે:

Biomedical Concept (જૈવિક સંકલ્પના)

-આ આરોગ્યની સૌથી જૂની સંકલ્પના છે. આ સંકલ્પના મુજબ આરોગ્ય એટલે શરીરમાં કોઈ રોગ ન હોવો.

આ સંકલ્પના મુજબ રોગનું કારણ જીવાણુ છે જેમ કે bacteria, virus, fungi.

-આ સંકલ્પનામાં મુખ્ય ધ્યાન રોગની ઓળખ અને તેની સારવાર પર આપવામાં આવે છે.

ઉદાહરણ:

-ક્ષયરોગ (TB) bacteria થી થાય છે. જ્યારે bacteria દૂર થાય છે, ત્યારે વ્યક્તિ સ્વસ્થ બને છે.

-આ સંકલ્પનામાં માનસિક અને સામાજિક પરિબળોને ધ્યાનમાં લેવામાં આવ્યા નથી.

Ecological Concept (પર્યાવરણીય સંકલ્પના)

-આ સંકલ્પના મુજબ આરોગ્ય માણસ, જીવાણુ અને પર્યાવરણ વચ્ચેના સંતુલન પર આધારિત છે.

આમાં ત્રણ મુખ્ય ઘટકો છે:

(૧)Agent – રોગ પેદા કરનાર જીવાણુ

(૨)Host – માણસ

(૩)Environment – પર્યાવરણ

જો આ ત્રણ વચ્ચે સંતુલન રહે, તો વ્યક્તિ સ્વસ્થ રહે છે. જો સંતુલન બગડે, તો રોગ થાય છે.

ઉદાહરણ:

ગંદા પાણીમાં મચ્છર વધે છે, જેના કારણે malaria થાય છે.

આથી પર્યાવરણનું સ્વચ્છ હોવું આરોગ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

Psychosocial Concept (માનસિક અને સામાજિક સંકલ્પના)

આ સંકલ્પના મુજબ આરોગ્ય પર માનસિક અને સામાજિક પરિબળોનો પ્રભાવ પડે છે.

આ પરિબળોમાં સમાવેશ થાય છે:

•તણાવ

•ગરીબી

•શિક્ષણ

•પરિવાર

•સામાજિક પરિસ્થિતિ

ઉદાહરણ:લાંબા સમય સુધી તણાવ રહે તો high blood pressure થઈ શકે છે.

-આથી માનસિક અને સામાજિક પરિબળો આરોગ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે.

Holistic Concept (સમગ્ર સંકલ્પના)

આ આધુનિક અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સંકલ્પના છે.આ સંકલ્પના મુજબ આરોગ્ય સંપૂર્ણ સુખાકારી છે.

આમાં ચાર મુખ્ય પરિમાણો છે:

શારીરિક આરોગ્ય

શરીરના બધા અંગો યોગ્ય રીતે કાર્ય કરે.

ઉદાહરણ: સામાન્ય pulse, BP, temperature

માનસિક આરોગ્ય

માનસિક રીતે શાંતિ અને સંતુલન.

ઉદાહરણ:

તણાવ વગરનું જીવન

સામાજિક આરોગ્ય

સમાજ સાથે સારા સંબંધ.

ઉદાહરણ:

પરિવાર અને મિત્રો સાથે સારો સંબંધ

આધ્યાત્મિક આરોગ્ય

આંતરિક શાંતિ અને સંતોષ.

Dynamic Concept (ગતિશીલ સંકલ્પના)

-આ સંકલ્પના મુજબ આરોગ્ય સ્થિર નથી, પરંતુ બદલાતી સ્થિતિ છે.

આરોગ્ય પર અસર કરતા પરિબળો:

•ખોરાક

•વ્યાયામ

•જીવનશૈલી

•પર્યાવરણ

ઉદાહરણ:ખોટી જીવનશૈલીથી diabetes થઈ શકે છે.

આધુનિક સમયમાં આરોગ્યનું મહત્વ:

-આધુનિક સમયમાં આરોગ્યનો અર્થ માત્ર રોગની સારવાર નહીં, પરંતુ રોગનું નિવારણ અને આરોગ્યનું પ્રોત્સાહન પણ છે.

આમાં સમાવેશ થાય છે:

•Health promotion

•Disease prevention

•Treatment

•Rehabilitation

√ Dimension Of Health:

ઉપયોગમાં આવતા મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને Full Forms

(1)Dimension (પરિમાણ):

આરોગ્યના અલગ-અલગ પાસા અથવા ભાગ.

(2)WHO (World Health Organization):

વિશ્વ સ્તરે આરોગ્ય માટે કાર્ય કરતી સંસ્થા.

(3)Physical Health (શારીરિક આરોગ્ય):

શરીરના અંગો યોગ્ય રીતે કાર્ય કરે તે સ્થિતિ.

(4)Mental Health (માનસિક આરોગ્ય):

માનસિક રીતે શાંતિપૂર્ણ અને સંતુલિત સ્થિતિ.

(5)Social Health (સામાજિક આરોગ્ય):

સમાજ અને પરિવાર સાથે સારા સંબંધ રાખવાની ક્ષમતા.

(6)Spiritual Health (આધ્યાત્મિક આરોગ્ય):

આંતરિક શાંતિ અને જીવનનો અર્થ સમજવાની સ્થિતિ

(7)Emotional Health (ભાવનાત્મક આરોગ્ય):

પોતાની લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા.

(8)Environmental Health (પર્યાવરણીય આરોગ્ય):

સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત પર્યાવરણમાં જીવવાની સ્થિતિ.

•આરોગ્યના પરિમાણો (Dimensions of Health)

-World Health Organization મુજબ આરોગ્ય માત્ર રોગ ન હોવો નહીં, પરંતુ સંપૂર્ણ સુખાકારી છે. આ સંપૂર્ણ સુખાકારી વિવિધ પરિમાણો પર આધારિત છે. આ પરિમાણોને આરોગ્યના પરિમાણો કહેવામાં આવે છે.

-આરોગ્ય એક જ વસ્તુ નથી, પરંતુ તે ઘણા ભાગોથી બનેલું છે. દરેક ભાગને પરિમાણ કહેવામાં આવે છે.જો કોઈ એક પરિમાણ ખરાબ હોય, તો વ્યક્તિ સંપૂર્ણ સ્વસ્થ કહી શકાય નહીં.

ઉદાહરણ:

જો વ્યક્તિ શારીરિક રીતે સ્વસ્થ છે પરંતુ માનસિક રીતે તણાવમાં છે, તો તેને સંપૂર્ણ સ્વસ્થ કહી શકાય નહીં.

આરોગ્યના મુખ્ય પરિમાણો (Main Dimensions of Health)

આરોગ્યના મુખ્ય 6 પરિમાણો છે:

(1)શારીરિક પરિમાણ

(2)માનસિક પરિમાણ

(3)સામાજિક પરિમાણ

(4)આધ્યાત્મિક પરિમાણ

(5)ભાવનાત્મક પરિમાણ

(6)પર્યાવરણીય પરિમાણ

1. શારીરિક પરિમાણ (Physical Dimension of Health)

શારીરિક આરોગ્ય એટલે શરીરના બધા અંગો યોગ્ય રીતે કાર્ય કરે અને કોઈ રોગ ન હોય.જ્યારે શરીર મજબૂત હોય, ઊર્જા સારી હોય અને કોઈ બીમારી ન હોય, તેને શારીરિક આરોગ્ય કહે છે.

લક્ષણો:

• શરીરમાં કોઈ રોગ નથી

• સારી ભૂખ લાગે છે

• સારી ઊંઘ આવે છે

• શરીર મજબૂત હોય છે

• સામાન્ય pulse, BP, temperature હોય

ઉદાહરણ:

• નિયમિત વ્યાયામ કરનાર વ્યક્તિ

• યોગ્ય આહાર લેતો વ્યક્તિ

શારીરિક આરોગ્ય જાળવવાના ઉપાયો:

• સંતુલિત આહાર લેવો

• નિયમિત વ્યાયામ કરવો

• પૂરતી ઊંઘ લેવી

• સ્વચ્છતા જાળવવી

• રસીકરણ કરાવવું.

2. માનસિક પરિમાણ (Mental Dimension of Health)

માનસિક આરોગ્ય એટલે વ્યક્તિ માનસિક રીતે શાંતિપૂર્ણ અને સંતુલિત હોય.જ્યારે વ્યક્તિ તણાવ વગર શાંતિથી વિચારી શકે અને યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે, તેને માનસિક આરોગ્ય કહે છે.

લક્ષણો:

• તણાવ ઓછો હોય

• સકારાત્મક વિચાર

• ધ્યાન કેન્દ્રિત કરી શકે

• યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે

ઉદાહરણ:

• ખુશ અને શાંત વ્યક્તિ

• સમસ્યાનો શાંતિથી ઉકેલ લાવનાર વ્યક્તિ

માનસિક આરોગ્ય જાળવવાના ઉપાયો:

• તણાવ ઓછો રાખવો

• પૂરતી ઊંઘ લેવી

• યોગ અને ધ્યાન કરવું

• સકારાત્મક વિચાર રાખવો.

3. સામાજિક પરિમાણ (Social Dimension of Health)

સમાજ અને પરિવાર સાથે સારા સંબંધ રાખવાની ક્ષમતા. જ્યારે વ્યક્તિ પરિવાર, મિત્રો અને સમાજ સાથે સારી રીતે રહે છે, તેને સામાજિક આરોગ્ય કહે છે.

લક્ષણો:

• પરિવાર સાથે સારો સંબંધ

• મિત્રો સાથે સારો વ્યવહાર

• સમાજમાં સક્રિય ભાગ લે

ઉદાહરણ:

• સમાજમાં લોકો સાથે સારો સંબંધ રાખનાર વ્યક્તિ

સામાજિક આરોગ્ય જાળવવાના ઉપાયો:

• લોકો સાથે સારો વ્યવહાર કરવો

• સમાજમાં ભાગ લેવો

• પરિવાર સાથે સમય પસાર કરવો.

4. આધ્યાત્મિક પરિમાણ (Spiritual Dimension of Health)

આંતરિક શાંતિ અને જીવનનો અર્થ સમજવાની સ્થિતિ.જ્યારે વ્યક્તિ આંતરિક રીતે શાંત અને સંતોષ અનુભવે, તેને આધ્યાત્મિક આરોગ્ય કહે છે.

લક્ષણો:

• આંતરિક શાંતિ

• સંતોષ

• સકારાત્મક વિચાર

ઉદાહરણ:

• પ્રાર્થના કરવી

• ધ્યાન કરવું

ઉપાયો:

• ધ્યાન અને યોગ કરવો

• સકારાત્મક જીવન જીવવું.

5. ભાવનાત્મક પરિમાણ (Emotional Dimension of Health)

પોતાની લાગણીઓને નિયંત્રિત કરવાની ક્ષમતા.જ્યારે વ્યક્તિ પોતાની લાગણીઓને યોગ્ય રીતે વ્યક્ત કરી શકે, તેને ભાવનાત્મક આરોગ્ય કહે છે.

લક્ષણો:

• ગુસ્સો નિયંત્રિત કરી શકે

• ખુશ રહે

• લાગણીઓ વ્યક્ત કરી શકે

ઉદાહરણ:

• મુશ્કેલીમાં શાંતિ રાખનાર વ્યક્તિ

6. પર્યાવરણીય પરિમાણ (Environmental Dimension of Health)

સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત પર્યાવરણમાં જીવવાની સ્થિતિ.પર્યાવરણ સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત હોય તો આરોગ્ય સારું રહે છે.

ઉદાહરણ:

• સ્વચ્છ પાણી

• સ્વચ્છ હવા

• સ્વચ્છ ઘર

ઉપાયો:

• સ્વચ્છતા જાળવવી

• કચરો યોગ્ય રીતે નિકાલ કરવો

• સ્વચ્છ પાણીનો ઉપયોગ કરવો

ANM માટે આ વિષય મહત્વપૂર્ણ છે કારણ કે ANM community health માં કાર્ય કરે છે.

ANM ની ભૂમિકા:

• લોકોમાં આરોગ્ય વિશે શિક્ષણ આપવું

• સ્વચ્છતા વિશે જાગૃતિ લાવવી

• માનસિક આરોગ્ય માટે માર્ગદર્શન આપવું

• રોગ નિવારણ કરવું

• સ્વસ્થ જીવનશૈલી માટે માર્ગદર્શન આપવું

Determinants Of Health

ઉપયોગમાં આવતા મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને Full Forms

(1)વંશાનુગતતા (Heredity):

માતા-પિતા પાસેથી સંતાનમાં મળતા ગુણધર્મો.

(2)પર્યાવરણ (Environment):

વ્યક્તિની આસપાસનું ભૌતિક, જૈવિક અને સામાજિક વાતાવરણ.

(3)જીવનશૈલી (Lifestyle):

વ્યક્તિની રોજિંદી જીવન જીવવાની રીત.

(4)સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ (Socioeconomic status):

વ્યક્તિની આવક, શિક્ષણ અને વ્યવસાયની સ્થિતિ.

(5)આરોગ્ય સેવાઓ (Health services):

આરોગ્ય જાળવવા અને સુધારવા માટે ઉપલબ્ધ સેવાઓ

•Determinants of Health (આરોગ્યના નિર્ધારકો)

•વ્યાખ્યા:

આરોગ્યના નિર્ધારકો એટલે તે બધા પરિબળો, પરિસ્થિતિઓ અને કારણો જે વ્યક્તિના આરોગ્યને સકારાત્મક અથવા નકારાત્મક રીતે અસર કરે છે.

-જે પરિબળો વ્યક્તિને સ્વસ્થ રાખે છે અથવા બીમાર બનાવે છે તેને આરોગ્યના નિર્ધારકો કહેવામાં આવે છે.

વ્યક્તિનું આરોગ્ય માત્ર દવા અથવા સારવાર પર આધારિત નથી, પરંતુ તેના પરિવાર, પર્યાવરણ, જીવનશૈલી, આર્થિક સ્થિતિ અને આરોગ્ય સેવાઓ પર પણ આધારિત છે.

આરોગ્યના મુખ્ય નિર્ધારકો

(1)વારસાગત પરિબળ (Heredity)

(2)પર્યાવરણ (Environment)

(3)જીવનશૈલી (Lifestyle)

(4)સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ (Socio-Economic Status)

(5)આરોગ્ય સેવાઓ (Health Services)

(6)શિક્ષણ (Education)

(7)પોષણ (Nutrition)

(8)વ્યવસાય (Occupation)

(9)સંસ્કૃતિ અને માન્યતાઓ (Culture and Beliefs)

1. વારસાગત પરિબળ (Heredity)

વારસાગત પરિબળ એટલે માતા-પિતાથી બાળકમાં genes દ્વારા મળતા લક્ષણો અને ગુણધર્મો.

બાળકનો:

• શરીરનો બંધારણ

• ઊંચાઈ

• આંખનો રંગ

• કેટલાક રોગોની શક્યતા વારસાગત પરિબળોથી નક્કી થાય છે.

•આરોગ્ય પર અસર કેટલાક રોગો પરિવારથી મળતા હોય છે.

ઉદાહરણ:

• ડાયાબિટીસ (Diabetes)

• બ્લડ પ્રેશર (Hypertension)

• થેલેસેમિયા (Thalassemia)

• હિમોફિલિયા (Hemophilia)

• માનસિક રોગ

•જો માતા-પિતાને ડાયાબિટીસ હોય તો બાળકને પણ ભવિષ્યમાં ડાયાબિટીસ થવાની શક્યતા વધુ હોય છે.

ANM ની ભૂમિકા

• પરિવારનો આરોગ્ય ઇતિહાસ (Family history) લેવી

• Genetic disease વિશે માહિતી આપવી

• Thalassemia screening માટે માર્ગદર્શન આપવું

2. પર્યાવરણ (Environment):

વ્યક્તિ જ્યાં રહે છે, કામ કરે છે અને જીવન વિતાવે છે તે આસપાસના બધા પરિબળોને પર્યાવરણ કહેવામાં આવે છે.

પર્યાવરણ આરોગ્ય પર ખૂબ મોટી અસર કરે છે.

પર્યાવરણના પ્રકાર;

(૧)ભૌતિક પર્યાવરણ-Physical Environment

(૨)જૈવિક પર્યાવરણ -Biological Environment

(૩)સામાજિક પર્યાવરણ-Social Environment

1. ભૌતિક પર્યાવરણ (Physical Environment)

આમાં સમાવેશ થાય છે:

• હવા (Air)

• પાણી (Water)

• મકાન (Housing)

• સ્વચ્છતા (Sanitation)

• કચરાનો નિકાલ (Waste disposal)

અસર:

• પ્રદૂષિત હવા → દમ (Asthma)

• ગંદુ પાણી → ડાયરીયા (Diarrhea)

• ગંદકી → ચેપજન્ય રોગ.

2. જૈવિક પર્યાવરણ (Biological Environment):

આમાં સમાવેશ થાય છે

• બેક્ટેરિયા

• વાયરસ

• મચ્છર

• જીવજંતુ

અસર:

• મચ્છર → મેલેરિયા, ડેન્ગ્યુ

• બેક્ટેરિયા → ક્ષયરોગ (TB)

• વાયરસ → COVID-19.

3. સામાજિક પર્યાવરણ (Social Environment)

આમાં સમાવેશ થાય છે:

• પરિવાર

• સમાજ

• સંસ્કૃતિ

અસર:

• સારો પરિવાર → સારું માનસિક આરોગ્ય

• તણાવ → માનસિક રોગ

ANM ની ભૂમિકા

• સ્વચ્છતા વિશે શિક્ષણ આપવું

• શુદ્ધ પાણી ઉપયોગ માટે માર્ગદર્શન આપવું

• મચ્છર નિયંત્રણ માટે જાગૃતિ ફેલાવવવી.

3. જીવનશૈલી (Lifestyle)

વ્યક્તિની દૈનિક આદતો અને જીવન જીવવાની રીતને જીવનશૈલી કહેવામાં આવે છે.

સારી જીવનશૈલી

• સંતુલિત આહાર લેવો

• નિયમિત વ્યાયામ કરવો

• પૂરતી ઊંઘ લેવી

• સ્વચ્છતા રાખવી.

ખરાબ જીવનશૈલી

• ધુમ્રપાન

• દારૂ પીવું

• જંક ફૂડ ખાવું

• વ્યાયામ ન કરવો

આરોગ્ય પર અસર ખરાબ જીવનશૈલીથી થાય છે:

• ડાયાબિટીસ

• બ્લડ પ્રેશર

• હૃદય રોગ

• મોટાપો

ANM ની ભૂમિકા

• સ્વસ્થ જીવનશૈલી વિશે શિક્ષણ આપવું

• વ્યાયામ માટે પ્રોત્સાહન આપવું

• ધુમ્રપાનના નુકસાન સમજાવવું.

4. સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ (Socio-Economic Status)

આમાં સમાવેશ થાય છે:

• આવક (Income)

• શિક્ષણ (Education)

• વ્યવસાય (Occupation)

આવકનો આરોગ્ય પર અસર વધુ આવક:

• સારો ખોરાક

• સારી સારવાર

ઓછી આવક:

• કુપોષણ

• રોગનો વધારે ખતરો.

5. આરોગ્ય સેવાઓ (Health Services)

આમાં સમાવેશ થાય છે:

• હોસ્પિટલ

• PHC

• રસીકરણ

• સારવાર

મહત્વ

• રોગ નિવારણ

• સમયસર સારવાર

• આરોગ્ય સુધારવું

ANM ની ભૂમિકા

• રસીકરણ કરવું

• ગર્ભવતી સ્ત્રીની તપાસ કરવી

• આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું.

6. શિક્ષણ (Education)

શિક્ષણ વ્યક્તિને આરોગ્ય વિશે જાગૃત બનાવે છે.

શિક્ષિત વ્યક્તિ:

• સ્વચ્છતા રાખે છે

• સંતુલિત આહાર લે છે

• સમયસર સારવાર લે છે.

7. પોષણ (Nutrition)

સંતુલિત આહાર શરીરને આપે છે:

• ઊર્જા

• વૃદ્ધિ

• રોગ સામે રક્ષણ

કુપોષણથી થાય છે:

• એનિમિયા

• નબળાઈ

• રોગનો ખતરો

8. વ્યવસાય (Occupation)

કેટલાક વ્યવસાય આરોગ્ય માટે જોખમી હોય છે.

ઉદાહરણ:

• ફેક્ટરી કામદાર → ફેફસાના રોગ

• ખેડૂત → pesticide અસર

(9)સંસ્કૃતિ અને માન્યતાઓ (Culture and Beliefs)

સંસ્કૃતિ અને માન્યતાઓ આરોગ્યને અસર કરે છે.

ઉદાહરણ:

• ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન ખોરાક વિશે ખોટી માન્યતાઓ

• પરંપરાગત સારવાર.

Primary Health Care:

ઉપયોગમાં આવતા મુખ્ય શબ્દો અને Full Forms

(1)PHC (Primary Health Care) – પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવા

(2)WHO (World Health Organization) – વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા

(3)UNICEF (United Nations International Children’s Emergency Fund) – યુનિસેફ

(4)ANM (Auxiliary Nurse Midwife) – સહાયક નર્સ દાયમા.

(5)ASHA (Accredited Social Health Activist) – સમુદાય આરોગ્ય કાર્યકર.

(6)MCH (Maternal and Child Health) – માતા અને બાળક આરોગ્ય.

(7)RCH (Reproductive and Child Health) – પ્રજનન અને બાળ આરોગ્ય.

(8)PHC Centre (Primary Health Centre) – પ્રાથમિક આરોગ્ય કેન્દ્ર.

(9)Sub Centre (SC) – ઉપકેન્દ્ર

•પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવા (Primary Health Care)

વ્યાખ્યા (Definition)

World Health Organization મુજબ:

-પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવા એ એવી જરૂરી આરોગ્ય સેવા છે જે દરેક વ્યક્તિ અને પરિવારને સમુદાયમાં સરળતાથી, ઓછા ખર્ચે અને તેમની ભાગીદારી સાથે ઉપલબ્ધ થાય છે.

-પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવા આરોગ્ય વ્યવસ્થાનો પ્રથમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ સ્તર છે. આ સેવા લોકોના ઘરની નજીક આપવામાં આવે છે જેથી દરેક વ્યક્તિ તેનો લાભ લઈ શકે. આ સેવા માત્ર સારવાર જ નહીં પરંતુ રોગ નિવારણ અને આરોગ્ય પ્રોત્સાહન માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે.

પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવાના સિદ્ધાંતો (Principles of Primary Health Care)

1. સમાન વિતરણ (Equitable Distribution):

-આ સિદ્ધાંત મુજબ આરોગ્ય સેવા દરેક વ્યક્તિને સમાન રીતે મળવી જોઈએ, ભલે તે ગામમાં રહેતો હોય કે શહેરમાં. આરોગ્ય સેવાઓ માત્ર શહેરમાં જ નહીં પરંતુ ગામડાં અને દૂરના વિસ્તારોમાં પણ ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ. આથી દરેક વ્યક્તિને આરોગ્યનો સમાન અધિકાર મળે છે અને આરોગ્યમાં અસમાનતા ઘટે છે.

2. સમુદાયની ભાગીદારી (Community Participation):

-સમુદાયના લોકો આરોગ્ય કાર્યક્રમોમાં સક્રિય રીતે ભાગ લે છે. લોકો પોતાની સ્વચ્છતા જાળવે, રસીકરણમાં સહયોગ આપે અને આરોગ્ય શિક્ષણ સ્વીકારે તે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. સમુદાયની ભાગીદારીથી આરોગ્ય કાર્યક્રમો વધુ સફળ બને છે અને લોકોમાં આરોગ્ય પ્રત્યે જાગૃતિ વધે છે.

3. આંતર વિભાગીય સહકાર (Intersectoral Coordination):

-આરોગ્ય સુધારવા માટે માત્ર આરોગ્ય વિભાગ જ નહીં પરંતુ અન્ય વિભાગો પણ સહકાર આપે છે. જેમ કે પાણી પુરવઠા વિભાગ શુદ્ધ પાણી પૂરુ પાડે છે અને શિક્ષણ વિભાગ આરોગ્ય શિક્ષણ આપે છે. આ બધા વિભાગો સાથે મળીને કાર્ય કરે ત્યારે સમુદાયનું આરોગ્ય વધુ સારું બને છે.

4. યોગ્ય ટેકનોલોજી (Appropriate Technology):

-યોગ્ય ટેકનોલોજી એટલે સરળ, સસ્તી અને અસરકારક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવો. ઉદાહરણ તરીકે ORS નો ઉપયોગ ડાયરીયા માટે ખૂબ અસરકારક છે. આવી ટેકનોલોજી સરળતાથી ઉપલબ્ધ હોય છે અને લોકો સરળતાથી તેનો ઉપયોગ કરી શકે છે.

5. સરળ ઉપલબ્ધતા (Accessibility):

-આરોગ્ય સેવા દરેક વ્યક્તિને સરળતાથી અને નજીકમાં ઉપલબ્ધ હોવી જોઈએ. લોકો આરોગ્ય સેવા મેળવવા માટે લાંબું અંતર ન જવું પડે તે મહત્વપૂર્ણ છે. આથી લોકો સમયસર સારવાર મેળવી શકે છે અને રોગનું નિયંત્રણ થઈ શકે છે.

Primary Health Care ના ઘટકો (Components)

1. આરોગ્ય શિક્ષણ (Health Education)

-આરોગ્ય શિક્ષણ દ્વારા લોકોને આરોગ્ય વિશે માહિતી આપવામાં આવે છે. લોકો સ્વચ્છતા, પોષણ, રોગ નિવારણ અને આરોગ્ય જાળવવાની રીતો શીખે છે. આરોગ્ય શિક્ષણથી લોકોમાં જાગૃતિ આવે છે અને તેઓ પોતાના આરોગ્યનું સારું ધ્યાન રાખે છે.

2. પોષણ પ્રોત્સાહન (Promotion of Nutrition)

-સંતુલિત આહાર શરીરની વૃદ્ધિ અને આરોગ્ય માટે ખૂબ જરૂરી છે. યોગ્ય પોષણથી શરીરને ઊર્જા મળે છે અને રોગ સામે લડવાની શક્તિ મળે છે. પોષણની અછતથી કુપોષણ, એનિમિયા અને અન્ય આરોગ્ય સમસ્યાઓ થાય છે.

3. શુદ્ધ પાણી અને સ્વચ્છતા (Safe Water and Sanitation)

-શુદ્ધ પાણી અને સ્વચ્છતા આરોગ્ય માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. ગંદુ પાણી પીવાથી ડાયરીયા, કોલેરા જેવા રોગ થાય છે. સ્વચ્છતા જાળવવાથી ચેપજન્ય રોગો અટકાવી શકાય છે.

4. માતા અને બાળક આરોગ્ય સેવા (Maternal and Child Health Care)

-માતા અને બાળકની સંભાળ ખૂબ જરૂરી છે. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન માતાની તપાસ, યોગ્ય આહાર અને સારવાર જરૂરી છે. બાળકના જન્મ પછી તેની સંભાળ અને રસીકરણ ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

5. રસીકરણ (Immunization)

-રસીકરણ દ્વારા બાળકોને ચેપજન્ય રોગોથી સુરક્ષા મળે છે. રસી શરીરમાં રોગ સામે રક્ષણ શક્તિ વધારવામાં મદદ કરે છે. રસીકરણથી પોલિયો, ક્ષયરોગ, ખસરા જેવા રોગોને અટકાવી શકાય છે.

6. સામાન્ય રોગોની સારવાર (Treatment of Common Diseases)

-સામાન્ય રોગો જેવી કે તાવ, ડાયરીયા અને ચેપની સારવાર પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવા દ્વારા કરવામાં આવે છે. સમયસર સારવારથી રોગ ગંભીર બનતા અટકે છે. આથી લોકોનું આરોગ્ય જળવાઈ રહે છે.

7. જરૂરી દવાઓ ઉપલબ્ધ કરાવવી (Essential Drugs):

-મૂળભૂત દવાઓ લોકો માટે ઉપલબ્ધ હોવી જરૂરી છે. આ દવાઓ સામાન્ય રોગોની સારવાર માટે ઉપયોગી છે. જરૂરી દવાઓ ઉપલબ્ધ હોવાથી લોકો સમયસર સારવાર મેળવી શકે છે.

8. સ્થાનિક રોગ નિયંત્રણ (Control of Endemic Diseases)

-કેટલાક રોગો ચોક્કસ વિસ્તારમાં વધુ જોવા મળે છે જેમ કે મેલેરિયા અને TB. આ રોગોનું નિયંત્રણ કરવું ખૂબ જરૂરી છે. નિયંત્રણથી રોગનો ફેલાવો અટકાવી શકાય છે.

Primary Health Care નું મહત્વ (Significance)

-પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવા લોકોના આરોગ્ય માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે. આ સેવા લોકોના ઘરની નજીક ઉપલબ્ધ હોય છે જેથી લોકો સરળતાથી તેનો ઉપયોગ કરી શકે. આ સેવા રોગનું નિવારણ કરે છે અને લોકોનું આરોગ્ય સુધારે છે.

-સમુદાયમાં Primary Health Care (Community):

સમુદાય Primary Health Care નો મુખ્ય ભાગ છે. લોકો આરોગ્ય કાર્યક્રમોમાં ભાગ લે છે અને સ્વચ્છતા જાળવે છે. સમુદાયની ભાગીદારીથી આરોગ્ય સેવાઓ વધુ અસરકારક બને છે.

Primary Health Care નો ઉપયોગ (Application):

-Primary Health Care નો ઉપયોગ રસીકરણ, ગર્ભવતી સ્ત્રીની તપાસ અને આરોગ્ય શિક્ષણ માટે થાય છે. આ સેવા રોગ નિવારણ અને સારવાર માટે ઉપયોગી છે. આથી સમુદાયનું આરોગ્ય સુધરે છે.

ANM ની ભૂમિકા (Role of ANM)

ANM પ્રાથમિક આરોગ્ય સેવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે. ANM રસીકરણ કરે છે, ગર્ભવતી સ્ત્રીની તપાસ કરે છે અને આરોગ્ય શિક્ષણ આપે છે. ANM સમુદાયના આરોગ્ય સુધારવામાં મદદ કરે છે.