રોગપ્રતિકારક શક્તિ (IMMUNITY)પ્રકાર, વર્ગીકરણ, હાઇપરસેન્સિટિવિટી અને ઇમ્યુનાઇઝેશન

GNM Nursing – INC Syllabus | સરળ ગુજરાતી | પરીક્ષા માટે મહત્વપૂર્ણ | Mobile Friendly

1. પરિચય (INTRODUCTION)

રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) એ શરીરની કુદરતી અથવા પ્રાપ્ત એવી શક્તિ છે જે શરીરને રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (microorganisms) થી બચાવે છે.

સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms):

• બેક્ટેરિયા (Bacteria)

• વાયરસ (Virus)

• ફંગસ (Fungi)

• પરોપજીવી (Parasites)

શરીર જ્યારે કોઈ વિદેશી પદાર્થ (Antigen) ઓળખે છે ત્યારે એન્ટિબોડી (Antibody) બનાવી તેને નાશ કરે છે.

નર્સિંગમાં મહત્વ

નર્સ માટે Immunity જાણવું જરૂરી છે કારણ કે:

• ચેપ (Infection) અટકાવવામાં મદદ કરે

• દર્દી અને નર્સની સુરક્ષા થાય

• હોસ્પિટલમાં ચેપ ફેલાવા અટકે

• રસીકરણ સમજવામાં મદદ મળે

• એલર્જી અને હાઇપરસેન્સિટિવિટી ઓળખી શકાય

2. વ્યાખ્યા (DEFINITION)

રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) એ શરીરની એવી ક્ષમતા છે જે શરીરને ચેપ અને રોગોથી બચાવે છે.

સંબંધિત શબ્દો

શબ્દ	અર્થ
એન્ટિજેન (Antigen)	શરીરમાં પ્રવેશતો વિદેશી પદાર્થ
એન્ટિબોડી (Antibody)	એન્ટિજેન સામે લડતો પ્રોટીન
ઇમ્યુન પ્રતિભાવ	શરીરની રક્ષણ પ્રતિક્રિયા
હાઇપરસેન્સિટિવિટી	અતિશય પ્રતિક્રિયા
ઇમ્યુનાઇઝેશન	રસી દ્વારા રક્ષણ મેળવવું

3. રોગપ્રતિકારક શક્તિનું વર્ગીકરણ (CLASSIFICATION)

મુખ્ય પ્રકાર

પ્રકાર	વર્ણન	ઉદાહરણ
જન્મજાત રક્ષણ (Innate immunity)	જન્મથી હાજર	ત્વચા
પ્રાપ્ત રક્ષણ (Acquired immunity)	જીવન દરમિયાન બને	ચેપ પછી
સક્રિય રક્ષણ (Active immunity)	શરીર પોતે એન્ટિબોડી બનાવે	રસી
નિષ્ક્રિય રક્ષણ (Passive immunity)	તૈયાર એન્ટિબોડી મળે	માતાથી બાળક

3.1 જન્મજાત રક્ષણ (Innate immunity)

જન્મથી હાજર હોય છે.

લક્ષણો

• Non-specific (સામાન્ય રક્ષણ)

• તરત કાર્ય કરે

• Memory નથી

ઉદાહરણ

રક્ષણ	કાર્ય
ત્વચા	જીવાણુ પ્રવેશ અટકાવે
આંસુ	બેક્ટેરિયા નાશ કરે
પેટનું એસિડ	જીવાણુ નાશ કરે
શ્વેત રક્તકણ	જીવાણુ નાશ કરે

3.2 પ્રાપ્ત રક્ષણ (Acquired immunity)

ચેપ અથવા રસી પછી બને છે.

લક્ષણો

• Specific (વિશિષ્ટ)

• Memory ધરાવે

• વધુ અસરકારક

3.3 સક્રિય રક્ષણ (Active immunity)

શરીર પોતે એન્ટિબોડી બનાવે છે.

પ્રકાર

પ્રકાર	ઉદાહરણ
કુદરતી	ચેપ પછી રક્ષણ
કૃત્રિમ	રસી પછી રક્ષણ

3.4 નિષ્ક્રિય રક્ષણ (Passive immunity)

બહારથી તૈયાર એન્ટિબોડી મળે છે.

પ્રકાર

પ્રકાર	ઉદાહરણ
કુદરતી	માતાથી બાળક
કૃત્રિમ	ઇમ્યુનોગ્લોબ્યુલિન ઇન્જેક્શન

4. રક્ષણ તંત્રના અંગો (IMMUNE SYSTEM ORGANS)

અંગ	કાર્ય
અસ્થિમજ્જા	રક્તકણ બનાવે
થાઇમસ	T કોષ વિકસાવે
પ્લીહા	રક્ત શુદ્ધ કરે
લિમ્ફ નોડ	જીવાણુ અટકાવે
ટોન્સિલ	ગળાનું રક્ષણ
લિમ્ફ પ્રવાહ	રક્ષણ કોષ વહન કરે

5. રોગપ્રતિકાર પ્રક્રિયા (MECHANISM OF IMMUNITY)

પ્રક્રિયા

એન્ટિજેન પ્રવેશ → ઓળખાણ → એન્ટિબોડી બનાવે → જીવાણુ નાશ → સ્મૃતિ કોષ બને

સમજણ

1. જીવાણુ શરીરમાં પ્રવેશે

2. શરીર તેને ઓળખે

3. એન્ટિબોડી બનાવે

4. જીવાણુનો નાશ થાય

5. ભવિષ્ય માટે રક્ષણ મળે

6. હાઇપરસેન્સિટિવિટી (HYPERSENSITIVITY)

વ્યાખ્યા

શરીરની રક્ષણ પ્રતિક્રિયા વધારે થાય અને શરીરને નુકસાન કરે તેને હાઇપરસેન્સિટિવિટી કહે છે.

ઉદાહરણ

• દવા એલર્જી

• ખોરાક એલર્જી

• ધૂળ એલર્જી

હાઇપરસેન્સિટિવિટીના પ્રકાર

પ્રકાર	નામ	ઉદાહરણ
પ્રકાર I	તાત્કાલિક	એનાફિલેક્સિસ
પ્રકાર II	સાયટોટોક્સિક	રક્ત પ્રતિક્રિયા
પ્રકાર III	ઇમ્યુન કોમ્પ્લેક્સ	આર્થ્રાઇટિસ
પ્રકાર IV	વિલંબિત	ડર્માટાઇટિસ

પ્રકાર I (Immediate)

લક્ષણો:

• ખંજવાળ

• સોજો

• શ્વાસમાં તકલીફ

• ચામડી પર દાણા

પ્રકાર IV (Delayed)

24-48 કલાક પછી પ્રતિક્રિયા થાય છે.

ઉદાહરણ:ટીબી ટેસ્ટ

7. ઇમ્યુનાઇઝેશન (IMMUNIZATION)

વ્યાખ્યા

રસી આપી શરીરમાં રક્ષણ શક્તિ વિકસાવવી.

ઇમ્યુનાઇઝેશનના પ્રકાર

પ્રકાર	અર્થ	ઉદાહરણ
સક્રિય	શરીર એન્ટિબોડી બનાવે	BCG
નિષ્ક્રિય	તૈયાર એન્ટિબોડી મળે	રેબિઝ

રસીના પ્રકાર

રસી	ઉદાહરણ
જીવંત	BCG
મૃત	પોલિયો
ટોક્સોઇડ	ટિટેનસ
સબયુનિટ	હેપેટાઇટિસ B

8. લક્ષણો (CLINICAL FEATURES)

સામાન્ય રક્ષણ પ્રતિક્રિયા:

• તાવ

• સોજો

• થાક

એલર્જી:

• છીંક

• ખંજવાળ

• સોજો

• શ્વાસમાં તકલીફ

9. નિદાન પદ્ધતિ (DIAGNOSIS)

ટેસ્ટ	ઉપયોગ
CBC	WBC માપવા
ELISA	એન્ટિબોડી શોધવા
સ્કિન ટેસ્ટ	એલર્જી તપાસ
સેરોલોજી	રક્ષણ તપાસ

10. રોકથામ (PREVENTION)

રક્ષણ શક્તિ વધારવા:

• પૌષ્ટિક આહાર

• વ્યાયામ

• પૂરતી ઊંઘ

• રસીકરણ

• હાથ ધોવા

હોસ્પિટલમાં:

• PPE ઉપયોગ

• સ્ટેરિલાઇઝેશન

• આઇસોલેશન

11. નર્સની જવાબદારીઓ

• રસી આપવી

• ચેપ નિયંત્રણ રાખવું

• દર્દીને માર્ગદર્શન આપવું

• એલર્જી ઓળખવી

• રેકોર્ડ જાળવવો

12. સંબંધિત રોગો

રોગ	કારણ
AIDS	રક્ષણ શક્તિ ઓછી
એલર્જી	અતિ પ્રતિક્રિયા
અસ્થમા	એલર્જી
ઓટોઇમ્યુન રોગ	શરીર પોતે નુકસાન કરે

13. નર્સ માટે મહત્વ

• રસીકરણ કાર્યક્રમ

• ચેપ નિયંત્રણ

• બાળક સંભાળ

• ICU દર્દી

• એલર્જી સારવાર

14. પરીક્ષા માટે મુખ્ય મુદ્દા

1. Immunity શરીરને રોગથી બચાવે છે

2. જન્મજાત અને પ્રાપ્ત બે મુખ્ય પ્રકાર

3. Active માં શરીર એન્ટિબોડી બનાવે છે

4. Passive માં તૈયાર એન્ટિબોડી મળે છે

5. Hypersensitivity એલર્જી પ્રતિક્રિયા છે

6. Immunization રસી દ્વારા રક્ષણ આપે છે

7. નર્સની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા છે

   
   

15. ઝડપી રિવિઝન ટેબલ

વિષય	મુદ્દો
Immunity	રોગથી બચાવ
Innate	જન્મથી હાજર
Active	એન્ટિબોડી બને
Passive	તૈયાર એન્ટિબોડી મળે
Hypersensitivity	એલર્જી
Immunization	રસી દ્વારા રક્ષણ