Unit:1 Growth and Development in Infants and Children

Growth and Development in Infants and Children

(શિશુ અને બાળકોમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસ)

Syllabus;

(1)Assessment,Physical, psychological and social development of childrenGrowth & development.

(2)Introduction to Growth and development.

(3)Factors affecting growth and development.

(4)Growth and development in infants and children: Assessment

(5)Physical, psychological and social development of children.

Importance Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો)

• Growth (વૃદ્ધિ) → શરીરના કદ, વજન, ઊંચાઈ અને અંગોના આકારમાં વધારો

• Development (વિકાસ) → બાળકની કૌશલ્ય, બુદ્ધિ, ભાષા, લાગણી અને સામાજિક ક્ષમતા

• Physical Development (શારીરિક વિકાસ) → શરીરના કદ, વજન, હાડકાં, દાંત અને અંગોની ક્ષમતા

• Psychological / Cognitive Development (માનસિક / બુદ્ધિ વિકાસ) → બુદ્ધિ, શીખવાની ક્ષમતા, વિચારશક્તિ

• Language Development (ભાષા વિકાસ) → શબ્દો બોલવી, વાક્ય રચના, વાર્તા કહેવાની ક્ષમતા

• Emotional Development (ભાવનાત્મક વિકાસ) → ખુશી, દુઃખ, ભય, ગુસ્સો વ્યક્ત કરવો

• Social Development (સામાજિક વિકાસ) → અન્ય લોકો સાથે સંબંધ, રમત, સહકાર અને નિયમો સમજવું

• Cephalocaudal Principle (માથાથી પગ તરફ વિકાસ) → વિકાસ પહેલા માથાથી નીચે તરફ થાય છે

• Proximodistal Principle (મધ્યથી અંત સુધી વિકાસ) → વિકાસ પહેલા શરીરના મધ્ય ભાગમાં, પછી હાથ-પગમાં

• General to Specific Principle (સામાન્ય થી ચોક્કસ) → પહેલા સામાન્ય ગતિ પછી ચોક્કસ કૌશલ્ય વિકસે છે

• Milestones (વિકાસના તબક્કા) → બાળકોની નિર્ધારિત ઉંમરમાં સિદ્ધ થતી કૌશલ્ય

• Gross Motor Skills (મોટા માંસપેશીઓની ગતિ) → ચલવું, દોડવું, ચઢવું

• Fine Motor Skills (નાના માંસપેશીઓની ગતિ) → લખવું, પકડવું, ચિત્ર બનાવવું

• WHO Growth Chart (WHO વૃદ્ધિ ચાર્ટ) → વજન, ઊંચાઈ અને માથાનો ઘેરાવો માપવા માટે

• Nutritional Assessment (પોષણનું મૂલ્યાંકન) → બાળકની આહાર અને પોષણ સ્થિતિ ચકાસવી

• Behavioural Observation (વર્તનનું નિરીક્ષણ) → રમતમાં રસ, લાગણી અને માતાપિતા સાથે સંબંધ

• Separation Anxiety (અલગ થવાની ચિંતા) → 8–12 મહિના વચ્ચે માતાપિતા વગર તણાવ અનુભવવો

• Self-Awareness (આત્મ-જ્ઞાન / સ્વજ્ઞાન) → 2–3 વર્ષમાં પોતાની ઓળખ અને ભાવનાઓ સમજવી

• Parental Care (માતા-પિતાની સંભાળ) → પ્રેમ, સલામતી, માર્ગદર્શન અને પ્રોત્સાહન

• Socioeconomic Status (સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ) → પરિવારની આર્થિક અને સામાજિક સ્થિતિ

• Developmental Delay (વિકાસમાં વિલંબ) → Milestones સુધી બાળકનો વિકાસ ન થઈ શકવો

(1)Assessment,Physical, psychological and social development of childrenGrowth & development.

Introduction

Growth and Development બાળકના આરોગ્ય અને વિકાસનો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે. જન્મથી લઈ કિશોરાવસ્થા સુધી બાળકના શરીર, મગજ અને વર્તનમાં સતત ફેરફાર થાય છે.

Growth (વૃદ્ધિ) →

શરીરના કદ, વજન, ઊંચાઈ અને અંગોના આકારમાં વધારો.

Development (વિકાસ) →

બાળકની ક્ષમતાઓમાં વધારો જેમ કે વિચારવાની, શીખવાની, બોલવાની અને સામાજિક વર્તન કરવાની ક્ષમતા.

શિશુ અવસ્થા અને બાળપણમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસ ઝડપથી થાય છે, તેથી તેનો નિયમિત મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

Growth and Development ના સિદ્ધાંતો

બાળકની વૃદ્ધિ અને વિકાસ કેટલાક નિયમો મુજબ થાય છે.

Cephalocaudal principle

વિકાસ પહેલા માથાથી શરૂ થાય છે પછી શરીરના નીચેના ભાગમાં જાય છે.

1.Proximodistal principle

વિકાસ પહેલા શરીરના મધ્ય ભાગમાં અને પછી હાથ-પગમાં થાય છે.

2.General to Specific principle

પહેલા સામાન્ય ગતિ પછી ચોક્કસ ગતિ વિકસે છે.

3.Continuous process

વૃદ્ધિ અને વિકાસ સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે.

Growth and Development નું Assessment (મૂલ્યાંકન)

બાળકની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું મૂલ્યાંકન ANM, FHW, AWW અને Nurse માટે મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે.

(1) Physical Measurement

WHO Growth Chart મુજબ નીચેના માપ લેવામાં આવે છે:

• વજન (Weight)

• ઊંચાઈ / લંબાઈ (Height / Length)

• માથાનો ઘેરાવો (Head circumference)

• છાતીનો ઘેરાવો (Chest circumference)

• Mid Upper Arm Circumference (MUAC)

આ માપને WHO Growth Chart સાથે સરખાવીને બાળકની વૃદ્ધિ જાણી શકાય છે.

(2) Developmental Milestones Assessment

બાળકના વિકાસના તબક્કાઓ (Milestones) તપાસવામાં આવે છે.

• Gross motor development

• Fine motor development

• Language development

• Social development

• Milestones થી બાળકનું સામાન્ય અથવા વિલંબિત વિકાસ ઓળખી શકાય છે.

(3) Nutritional Assessment

• આહાર ઇતિહાસ

• પોષણ સ્થિતિ

• Growth chart monitoring.

(4) Behavioural Observation

• બાળકના વર્તનનું નિરીક્ષણ કરવામાં આવે છે.

• માતા સાથેનો સંબંધ

• રમત અને પ્રવૃત્તિ

• ભાવનાત્મક પ્રતિક્રિયા

Physical Development (શારીરિક વિકાસ)

Physical development એટલે શરીરના કદ અને અંગોના વિકાસમાં વધારો.

મુખ્ય લક્ષણો

1. વજન

જન્મ સમયે → 2.5 – 3.5 kg

5–6 મહિને → જન્મ વજનનું દોઢ ગણું

1 વર્ષ → જન્મ વજનનું ત્રણ ગણું થાય છે.

2. ઊંચાઈ

જન્મ સમયે → લગભગ 50 cm

પ્રથમ વર્ષમાં ઝડપથી વધે છે.

3. માથાનો ઘેરાવો

જન્મ સમયે → 33–35 cm

મગજના વિકાસનું સૂચક છે.

4. દાંત (Dentition)

ઉંમર

દાંત

6 મહિના

પ્રથમ દાંત

1 વર્ષ

6–8 દાંત

2½ વર્ષ

20 દૂધના દાંત.

Psychological Development (માનસિક વિકાસ)

Psychological development એટલે બાળકની બુદ્ધિ, ભાવના અને વર્તનનો વિકાસ.

મુખ્ય પાસાઓ;

(1) Cognitive Development

વસ્તુઓ ઓળખે છે

અવાજ ઓળખે છે

સમસ્યા ઉકેલવાની ક્ષમતા વિકસે છે.

(2) Emotional Development

બાળકમાં વિવિધ ભાવનાઓ દેખાય છે:

આનંદ

ભય

ગુસ્સો

માતા સાથે લાગણી

(3) Language Development

2 મહિના → cooing

6 મહિના → babbling

1 વર્ષ → mama, dada જેવા શબ્દો બોલે.

Social Development (સામાજિક વિકાસ)

• Social development એટલે અન્ય લોકો સાથે સંબંધ સ્થાપિત કરવાની ક્ષમતા.

• તબક્કા

• Infancy

• social smile

• માતા ઓળખે

• આંખો દ્વારા સંપર્ક

• Toddler

• અન્ય બાળકોની પાસે રમે

• વસ્તુઓ શેર કરવાનું શીખે

• Preschool

• group play

• મિત્રતા બનાવે

• નિયમો શીખે

Factors Affecting Growth and Development

બાળકના વિકાસને ઘણા પરિબળો અસર કરે છે:

• Genetic factors

• Nutrition

• Environment

• Diseases

• Family care

• Socioeconomic condition

• Education and stimulation

Role of ANM / Health Worker

ANM અને Health worker નો મહત્વપૂર્ણ ભાગ છે:

• Growth chart maintain કરવું

• વિકાસના તબક્કા ચકાસવા

• માતાને પોષણ વિશે માર્ગદર્શન આપવું

• Immunization પ્રોત્સાહન

• Developmental delay ઓળખવું

• જરૂર હોય તો referral કરવું.

(2)Introduction to Growth and development

બાળકના જીવનમાં વૃદ્ધિ (Growth) અને વિકાસ (Development) એક મહત્વપૂર્ણ અને સતત ચાલતી પ્રક્રિયા છે. બાળકના જન્મથી લઈને કિશોરાવસ્થા સુધી શરીર, મગજ અને વર્તનમાં અનેક ફેરફારો થાય છે. આ પ્રક્રિયા બાળકના શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક વિકાસ માટે જરૂરી છે.

• વૃદ્ધિ (Growth) એટલે શરીરના કદ, વજન, ઊંચાઈ અને અંગોના કદમાં વધારો. આ એક માપી શકાય તેવી પ્રક્રિયા છે.

• વિકાસ (Development) એટલે બાળકની ક્ષમતાઓ અને કાર્યક્ષમતામાં વધારો, જેમ કે વિચારવાની, શીખવાની, બોલવાની, લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની અને અન્ય લોકો સાથે સંબંધ બનાવવાની ક્ષમતા.

બાળકના જીવનના પ્રથમ પાંચ વર્ષ વૃદ્ધિ અને વિકાસ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ હોય છે. આ સમયગાળામાં મગજનો વિકાસ ઝડપથી થાય છે અને બાળકમાં શારીરિક તેમજ માનસિક ક્ષમતાઓ ઝડપથી વિકસે છે. તેથી WHO અને UNICEF મુજબ આ અવસ્થામાં બાળકના વિકાસનું નિયમિત નિરીક્ષણ કરવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

બાળકની વૃદ્ધિ અને વિકાસ પર જાતિગત પરિબળો, પોષણ, પર્યાવરણ, આરોગ્યની સ્થિતિ, પરિવારની સંભાળ અને સામાજિક પરિસ્થિતિનો પ્રભાવ પડે છે. યોગ્ય પોષણ, આરોગ્ય સેવાઓ, પ્રેમ અને શિક્ષણ મળવાથી બાળકનો વિકાસ સારું થાય છે.

WHO Growth Monitoring guideline

મુજબ બાળકની વૃદ્ધિનું મૂલ્યાંકન કરવા માટે વજન, ઊંચાઈ, માથાનો ઘેરાવો અને Growth chart નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. આથી બાળકની વૃદ્ધિ સામાન્ય છે કે નહીં તે જાણી શકાય છે અને કોઈ સમસ્યા હોય તો વહેલી તકે ઓળખી શકાય છે.

ANM, FHW અને AWW માટે બાળકની વૃદ્ધિ અને વિકાસનું નિરીક્ષણ કરવું મહત્વપૂર્ણ જવાબદારી છે. તેઓ બાળકના વિકાસના તબક્કાઓ (Milestones) ચકાસે છે, માતાને પોષણ અને બાળ સંભાળ અંગે માર્ગદર્શન આપે છે અને જરૂર પડે ત્યારે બાળકને આરોગ્ય કેન્દ્રમાં મોકલે છે.

આ રીતે વૃદ્ધિ અને વિકાસનું યોગ્ય નિરીક્ષણ કરીને બાળકના સ્વસ્થ જીવન અને ભવિષ્ય માટે મજબૂત આધાર તૈયાર કરી શકાય છે.

(3)Factors affecting growth and development.

(1)જાતિગત પરિબળો (Genetic Factors)

બાળકના માતા-પિતાની જાતિગત લાક્ષણિકતાઓ બાળકના વિકાસને અસર કરે છે.

ઉદાહરણ:

• ઊંચાઈ

• શરીર રચના

• આંખ અને વાળનો રંગ

• બુદ્ધિ ક્ષમતા

• જો માતા-પિતા ઊંચા હોય તો બાળક પણ સામાન્ય રીતે ઊંચું થવાની શક્યતા વધારે હોય છે.

2. પોષણ (Nutrition)

બાળકના વિકાસ માટે યોગ્ય અને સંતુલિત આહાર ખૂબ જ જરૂરી છે.

• પ્રોટીન

• વિટામિન

• ખનિજ તત્વો

• ઊર્જા

• પોષણની અછત હોય તો કુપોષણ (Malnutrition) થાય છે અને બાળકની વૃદ્ધિ અટકી શકે છે.

  
  

3. આરોગ્ય અને રોગ (Health and Diseases)

બાળક વારંવાર બીમાર પડે તો તેની વૃદ્ધિ અને વિકાસ પર નકારાત્મક અસર થાય છે.

ઉદાહરણ:

• ચેપજન્ય રોગ

• લાંબા સમયના રોગ

• જન્મજાત ખામીઓ

• સારી આરોગ્ય સેવા અને સમયસર સારવાર બાળકના વિકાસ માટે જરૂરી છે.

4. પર્યાવરણ (Environment)

બાળક જે પર્યાવરણમાં રહે છે તે પણ તેની વૃદ્ધિ પર અસર કરે છે.

ઉદાહરણ:

• સ્વચ્છતા

• રહેઠાણ

• શુદ્ધ પાણી

• સ્વચ્છ હવા

• સ્વચ્છ અને સલામત પર્યાવરણમાં બાળકો વધુ સારી રીતે વિકસે છે.

  
  

5. સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ

(Socioeconomic Status)

પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ પણ બાળકના વિકાસને અસર કરે છે.

આહારની ઉપલબ્ધતા

• શિક્ષણ

• આરોગ્ય સેવાઓ

• ઉચ્ચ સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ ધરાવતા પરિવારમાં બાળકનો વિકાસ સામાન્ય રીતે વધુ સારો હોય છે.

6. પરિવાર અને માતાપિતાની સંભાળ

(Parental Care)

બાળકને માતા-પિતાનું પ્રેમ, સુરક્ષા અને પ્રોત્સાહન મળવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

• માતાનું સ્તનપાન

• માતા-પિતાનો લાગણીસભર સંબંધ

• યોગ્ય માર્ગદર્શન

• આથી બાળકનું ભાવનાત્મક અને સામાજિક વિકાસ સારો થાય છે.

7. શિક્ષણ અને પ્રોત્સાહન

(Education and Stimulation)

બાળકને યોગ્ય શિક્ષણ અને રમત-ગમત દ્વારા પ્રોત્સાહન મળવાથી તેની બુદ્ધિ અને સર્જનાત્મકતા વિકસે છે.

• રમકડાં

• શૈક્ષણિક પ્રવૃત્તિ

• બાળમંદિર / શાળા

(4)Growth and development in infants and children: Assessment

બાળકના વૃદ્ધિ અને વિકાસનું મૂલ્યાંકન (Assessment) આરોગ્યકર્મીઓ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે. આ મૂલ્યાંકનથી બાળક સામાન્ય રીતે વિકસે છે કે વિલંબિત છે તે જાણી શકાય છે.

WHO અને UNICEF અનુસાર, બાળકના પ્રથમ પાંચ વર્ષમાં યોગ્ય વિકાસ અને સમયસર નિરીક્ષણ તેના આરોગ્ય માટે ખૂબ જ જરૂરી છે.

મૂલ્યાંકનના મુખ્ય તબક્કા (Steps of Assessment)

1.વજન (Weight):

• જન્મ વખતે: 2.5 થી 3.5 kg

• 5-6 મહિને: વજન બમણું (Double) થાય(દા.ત. 3 kg હોય તો 6 kg થાય).

• 1 વર્ષે: વજન ત્રણ ગણું (Triple) થાય. (દા.ત. 3 kg હોય તો 9 kg થાય).

2.ઊંચાઈ (Height):

• જન્મે: આશરે 50 cm

• 1 વર્ષે: ઊંચાઈ આશરે 75 cm થાય છે (લગભગ 50% વધારો).

• 
  

• 3.માથાનો ઘેરાવો (Head Circumference):

• જન્મે: 33–35 cm

• 1 વર્ષે: તે વધીને આશરે 45 cm થાય છે.

4.છાતીનો ઘેરાવો (Chest Circumference):

જન્મ સમયે માથાનો ઘેરાવો છાતી કરતા વધુ હોય છે, પણ 1 વર્ષની ઉંમરે બંને સરખા થઈ જાય છે.

5.MUAC (બાવડાનો ઘેરાવો):

આનો ઉપયોગ ખાસ કરીને કુપોષણ માપવા માટે થાય છે (ખાસ કરીને 1 થી 5 વર્ષના બાળકોમાં)

Developmental Assessment (વિકાસનું મૂલ્યાંકન)

Developmental milestones પર ધ્યાન આપવું જરૂરી છે:

• Gross motor skills – લટકી રહેવું, વાળો પકડવો, બેસવું, ચાલવું

• Fine motor skills – ચોખ્ખી હાથની કામગીરી, ચપ્પલ પકડવું

• Language development – બોલવું, શબ્દો બોલવી, કથન સમજવું

• Cognitive development – વસ્તુઓ ઓળખવી, કારણ-પ્રતિકાર સમજવું

• Social development – માતા-પિતા સાથે સંબંધ, અન્ય બાળકો સાથે રમવું, ભાવનાઓ વ્યક્ત કરવી

• Developmental delay મળી આવે તો બાળકને આરોગ્ય કેન્દ્ર / પીડિયાટ્રીક સેન્ટરમાં મોકલવું.

Nutritional Assessment (પોષણનું મૂલ્યાંકન)

Growth chart પર વજન અને ઊંચાઈ ચકાસવી.

પોષણની અછત દેખાય તો પોષણ યોજના (Supplementary Nutrition Programme) દ્વારા મદદ કરવી.

Behavioural Observation (વર્તનનું નિરીક્ષણ)

• બાળકના વ્યવહાર અને લાગણીઓનું મૂલ્યાંકન કરવું:

• માતા/પિતા સાથે સંબંધ

• રમતમાં રસ

• લાગણીઓનો પ્રદર્શન (ખુશી, દુઃખ, ભય)

• માતા/પિતાની હરીફાઈ/પ્રતિસાદ ઓળખવું.

મૂલ્યાંકનની કામગીરી (Role of ANM / Health Worker)

• Growth chart તૈયાર અને નિયમિત ચકાસવું

• Developmental delay ઓળખી સમયસર રેફર કરવું

• માતા-પિતાને પોષણ, આરોગ્ય અને બાળ સંભાળ અંગે માર્ગદર્શન આપવું

• નિયમિત Immunization અને પોષણ સહાયતા સુનિશ્ચિત કરવી

• WHO guidelines અનુસાર નોટ્સ અને રેકોર્ડસ જાળવી રાખવું

(5)Physical, psychological and social development of children.

બાળકોમાં શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક વિકાસ

(Physical, Psychological, and Social Development of Children)

બાળકના જીવનમાં વૃદ્ધિ (Growth) અને વિકાસ (Development) એકબીજાને સાથે જોડાયેલું છે.

• Physical Development (શારીરિક વિકાસ) → શરીરની લંબાઈ, વજન, દાંત, આંખ-કાન અને અન્ય અંગોનો વિકાસ.

• Psychological Development (માનસિક વિકાસ) → બુદ્ધિ, લાગણી, ભાષા, વિચાર અને સમજણ.

• Social Development (સામાજિક વિકાસ) → અન્ય લોકો સાથે સંબંધ, વર્તન, રમત અને લાગણીઓ વ્યક્ત કરવાની ક્ષમતા.

WHO અને UNICEF ના નુસખા અનુસાર, શિશુ અને બાળકના પ્રથમ પાંચ વર્ષમાં આ ત્રણેય વિકાસના તબક્કા જાળવવા મહત્વપૂર્ણ છે.

1. શારીરિક વિકાસ (Physical Development)

શારીરિક વિકાસ એટલે શરીરનો કદ, શક્તિ, સંયોજન અને ચાલનાની ક્ષમતા.

• જન્મ: વજન 2.5–3.5 કિગ્રા, માથાનો ઘેરાવો 33–35 સેમી, લંબાઈ ~50 સેમી, primitive reflexes હાજર.

• 6 મહિના: વજન ડબલ, બેસી શકે છે, પ્રથમ દાંત દેખાય છે.

• 1 વર્ષ: વજન ટ્રિપલ, કયુક્ષમ ચાલવા માટે તૈયાર, crawling અને standing શરૂ કરે છે.

• 2 વર્ષ: 20 primary teeth, ચાલવું-દોડવું-સમન્વય સુધારવા, સોયી-ઉંચકવું.

• 3 વર્ષ: દોડવું, ચઢવું, drawing અને simple fine motor skills વિકાસ.

• 5 વર્ષ: સંપૂર્ણ primary dentition, દોડવું, કૂદવું, સંતુલન અને વધુ advanced motor skills.

2. માનસિક વિકાસ (Psychological / Cognitive Development)

બાળકનું માનસિક વિકાસ Cognitive, Language અને Emotional ક્ષેત્રમાં થાય છે.

(A) બુદ્ધિ વિકાસ (Cognitive Development)

• વસ્તુઓ અને લોકોને ઓળખે છે

• કારણ-પરિણામ સમજવું

• સરળ સમસ્યાઓ ઉકેલવી

• રમકડાં અને રમતમાં શીખવું

(B) ભાષા વિકાસ (Language Development)

• 2 મહિના: cooing (શબ્દો નહીં, અવાજ)

• 6 મહિના: babbling (અર્ધશબ્દ)

• 1 વર્ષ: mama, dada જેવા શબ્દો

• 2 વર્ષ: 50+ શબ્દો, બે શબ્દની વાક્ય રચના

• 3 વર્ષ: સરળ વાક્ય, પ્રશ્નો પૂછવું

• 5 વર્ષ: સંપૂર્ણ વાક્ય, વાર્તા કહી શકે

(3) ભાવનાત્મક વિકાસ (Emotional Development)

• માતા-પિતા સાથે લાગણી (attachment)

• ખુશી, ગુસ્સો, ભય વ્યક્ત કરવો

• Separation anxiety: 8–12 મહિના

• Self-awareness: 2–3 વર્ષ

3. સામાજિક વિકાસ (Social Development)

બાળકના અન્ય લોકો સાથે સંબંધ અને વર્તન વિકસે છે.

• Infancy (0–1 year): Social smile, માતાને ઓળખવું, eye contact

• Toddler (1–3 years): Parallel play, શરૂઆતમાં sharing શીખવું

• Preschool (3–5 years): Group play, નિયમો સમજવું, મિત્રો બનાવવું

• School age (5+ years): Team play, responsibility, discipline, school adaptation

વિકાસને અસર કરનારા પરિબળો

• જાતિગત / hereditary factors

• પોષણ (Protein, Vitamins, Minerals)

• આરોગ્ય અને વારંવારની બીમારીઓ

• પર્યાવરણ (શુદ્ધ પાણી, સ્વચ્છતા, સલામત ઘર)

• પરિવાર અને માતાપિતાની સંભાળ

• સામાજિક-આર્થિક સ્થિતિ