Unit:2 Nutrition of infants and children

Nutrition of infants and children

Syllabus Topic;

(1)Exclusive Breast feeding

(2)Nutritional requirements

(3)Complementary feeding

(4)Problems of feeding

(5)Breast feeding Counselling

(6)Infant feeding and HIV

(7)Baby friendly hospital initiative

Critical Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને તેમના અર્થ)

1. Breastfeeding (સ્તનપાન)

માતાના સ્તનમાંથી બાળકને સીધું દૂધ પીવડાવવાની પ્રક્રિયા.

2. Exclusive Breastfeeding (માત્ર સ્તનપાન)

જન્મ પછી પ્રથમ 6 મહિના સુધી બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ જ આપવું, પાણી, મધ, ઘૂંટણું, દૂધ પાઉડર અથવા અન્ય ખોરાક આપવો નહીં.

3. Colostrum (પહેલું પીળાશ ધરાવતું દૂધ)

જન્મ પછી પ્રથમ 2–3 દિવસમાં આવતું ઘાટું પીળાશવાળું દૂધ, જેમાં ઉચ્ચ પ્રમાણમાં પ્રોટીન અને એન્ટિબોડી હોય છે.

4. Antibodies (પ્રતિકારક તત્વો)

રોગોથી બચાવવા માટે શરીરમાં બનતા રક્ષણાત્મક તત્વો.

5. Lactation (દૂધ ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા)

માતાના સ્તનમાં દૂધ બનવાની અને બહાર આવવાની પ્રક્રિયા.

6. Prolactin Hormone

સ્તનમાં દૂધ ઉત્પન્ન કરવા માટે જવાબદાર હોર્મોન.

7. Oxytocin Hormone

સ્તનમાંથી દૂધ બહાર આવવામાં મદદ કરતું હોર્મોન.

8. Rooming-in

માતા અને બાળકને હોસ્પિટલમાં એકસાથે રાખવાની પદ્ધતિ.

9. Demand Feeding

બાળક જ્યારે ભૂખ લાગવાની સંકેત આપે ત્યારે તેને દૂધ આપવું.

10. Baby Friendly Hospital Initiative (BFHI)

WHO અને UNICEF દ્વારા શરૂ કરાયેલ કાર્યક્રમ જે હોસ્પિટલોમાં સ્તનપાનને પ્રોત્સાહિત કરે છે.

(1)Exclusive Breastfeeding (માત્ર સ્તનપાન)

Introduction

સ્તનપાન બાળક માટે સૌથી કુદરતી અને સંપૂર્ણ ખોરાક છે. WHO અને UNICEF મુજબ જન્મ પછીના પ્રથમ 6 મહિના સુધી બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ આપવું જોઈએ.

આ સમય દરમિયાન બાળકને પાણી, મધ, ઘૂંટણું, ગ્લુકોઝ પાણી, દૂધ પાઉડર અથવા અન્ય કોઈ ખોરાક આપવો જોઈએ નહીં.

માતાનું દૂધ બાળક માટે સંપૂર્ણ પોષણ આપે છે, સરળતાથી પચી જાય છે અને બાળકને અનેક રોગોથી સુરક્ષા આપે છે. તેથી Exclusive Breastfeeding બાળકના આરોગ્ય અને વિકાસ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

Definition

"Exclusive Breastfeeding એટલે જન્મ પછીના પ્રથમ 6 મહિના સુધી બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ જ આપવું અને કોઈપણ અન્ય ખોરાક કે પ્રવાહી આપવો નહીં."

WHO મુજબ તેમાં માત્ર નીચેની વસ્તુઓને જ મંજૂરી છે:

• Oral Rehydration Solution (ORS)

• Vitamin drops

• Mineral supplements

• Prescribed medicines

• સ્તનપાન શરૂ કરવાનો સમય

WHO Guideline અનુસાર:

• બાળકના જન્મ પછી પ્રથમ એક કલાકની અંદર સ્તનપાન શરૂ કરવું જોઈએ.

આને Early Initiation of Breastfeeding કહે છે.

આથી નીચેના લાભ મળે છે:

બાળકને Colostrum મળે છે

માતા-બાળકનું બોન્ડિંગ મજબૂત બને છે

બાળકના મૃત્યુદર ઘટે છે

માતામાં દૂધ ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા ઝડપી થાય છે

Colostrumનું મહત્વ

જન્મ પછીના પ્રથમ 2–3 દિવસમાં આવતું પીળાશવાળું દૂધ Colostrum કહેવાય છે.

તેને ઘણીવાર “First Immunization of Baby” પણ કહેવામાં આવે છે.

Colostrumના લાભ:

• તેમાં વધુ પ્રોટીન હોય છે

• એન્ટિબોડીનું પ્રમાણ વધારે હોય છે

• બાળકને ચેપથી સુરક્ષા આપે છે

• બાળકના આંતરડાને મજબૂત બનાવે છે

• મેકોનિયમ બહાર કાઢવામાં મદદ કરે છે

• પીળિયા (Neonatal jaundice) થવાની સંભાવના ઘટાડે છે

Exclusive Breastfeedingના લાભ

1. બાળક માટે લાભ

• સંપૂર્ણ અને સંતુલિત પોષણ આપે છે

• સરળતાથી પચી જાય છે

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે

• ડાયરીયા અને શ્વસન ચેપ ઓછા થાય છે

• એલર્જીનો ખતરો ઓછો થાય છે

• મગજના વિકાસમાં મદદ કરે છે

• બાળકનું વજન અને વૃદ્ધિ સારી થાય છે

2. માતા માટે લાભ

• ગર્ભાશય ઝડપથી સામાન્ય સ્થિતિમાં આવે છે

• પ્રસૂતિ પછી રક્તસ્રાવ ઓછો થાય છે

• સ્તન અને અંડાશયના કેન્સરનો ખતરો ઓછો થાય છે

• ગર્ભનિરોધક અસર (Lactational Amenorrhea) આપે છે

• માતા-બાળકનો ભાવનાત્મક સંબંધ મજબૂત બને છે

3. સમાજ માટે લાભ

• બાળકના મૃત્યુદર ઘટાડે છે

• આર્થિક રીતે સસ્તું છે

• કોઈ તૈયારી કરવાની જરૂર નથી

• સ્વચ્છ અને સુરક્ષિત ખોરાક છે

Exclusive Breastfeedingના મુખ્ય સિદ્ધાંતો

WHO અનુસાર યોગ્ય સ્તનપાન માટે નીચેના સિદ્ધાંતો મહત્વપૂર્ણ છે:

જન્મ પછી પ્રથમ 1 કલાકમાં સ્તનપાન શરૂ કરવું

Colostrum બાળકને આપવું

બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ આપવું

Demand feeding કરવું

Bottle feeding ટાળવું

માતા અને બાળકને સાથે રાખવું (Rooming-in)

Exclusive Breastfeedingની અવધિ

WHO Guideline મુજબ:

• જન્મથી 6 મહિના સુધી માત્ર સ્તનપાન

• 6 મહિના પછી Complementary feeding શરૂ કરવી

• સ્તનપાન 2 વર્ષ અથવા તેથી વધુ સમય સુધી ચાલુ રાખવું

સ્તનપાન દરમિયાન ધ્યાન રાખવાની બાબતો

• માતા સ્વચ્છતા જાળવે

• બાળકને યોગ્ય સ્થિતિમાં દૂધ પીવડાવવું

• દરેક સ્તનમાંથી પૂરતું દૂધ પીવડાવવું

• બાળકના ભૂખના સંકેત ઓળખવા

• માતાએ પૌષ્ટિક આહાર લેવો

ANM / Health Workerની ભૂમિકા

ANM અથવા આરોગ્ય કર્મચારીઓ સ્તનપાનને પ્રોત્સાહિત કરવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય ભૂમિકાઓ:

• ગર્ભવતી મહિલાને સ્તનપાન વિશે શિક્ષણ આપવું

• જન્મ પછી તરત સ્તનપાન શરૂ કરાવવા મદદ કરવી

• Colostrumનું મહત્વ સમજાવવું

• Bottle feedingથી થતા નુકસાન સમજાવવું

• માતાને યોગ્ય સ્તનપાન ટેકનિક શીખવવી

• Breastfeeding counselling આપવી

• BFHI કાર્યક્રમને પ્રોત્સાહન આપવું

(2) Nutritional Requirements of Infants and Children

 Critical Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને અર્થ)

1. Nutrition (પોષણ)

શરીરની વૃદ્ધિ, વિકાસ અને સ્વસ્થતા જાળવવા માટે જરૂરી ખોરાક અને પોષક તત્વોની પ્રાપ્તિને પોષણ કહે છે.

2. Nutrients (પોષક તત્વો)

ખોરાકમાં રહેલા તે તત્વો જે શરીરને ઊર્જા, વૃદ્ધિ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિ આપે છે.

3. Nutritional Requirements (પોષણ જરૂરિયાત)

શિશુ અને બાળકોના યોગ્ય વિકાસ માટે જરૂરી પોષક તત્વોની માત્રા.

4. Macronutrients (મુખ્ય પોષક તત્વો)

શરીરને વધુ પ્રમાણમાં જરૂરી પોષક તત્વો જેમ કે કાર્બોહાઈડ્રેટ, પ્રોટીન અને ચરબી.

5. Micronutrients (સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો)

ઓછી માત્રામાં જરૂરી પરંતુ મહત્વપૂર્ણ તત્વો જેમ કે વિટામિન અને ખનિજ.

6. Balanced Diet (સંતુલિત આહાર)

એવો આહાર જેમાં શરીરને જરૂરી બધા પોષક તત્વો યોગ્ય પ્રમાણમાં હોય.

7. Growth (વૃદ્ધિ)

શરીરના કદ, વજન અને ઊંચાઈમાં થતો વધારો.

8. Development (વિકાસ)

શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક ક્ષમતામાં થતો વિકાસ.

9. Malnutrition (કુપોષણ)

શરીરને પૂરતા પોષક તત્વો ન મળવાથી થતી આરોગ્ય સમસ્યા.

Nutritional Requirements of Infants and Children

(શિશુ અને બાળકોની પોષણ જરૂરિયાત)

શિશુ અને બાળકોના જીવનના પ્રથમ વર્ષોમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસ ખૂબ ઝડપથી થાય છે. તેથી આ સમય દરમિયાન યોગ્ય પોષણ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

WHO અને UNICEF મુજબ બાળકના પ્રથમ 1000 દિવસ (ગર્ભાવસ્થા થી 2 વર્ષ) વૃદ્ધિ અને મગજના વિકાસ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ સમય ગણાય છે.

જો આ સમય દરમિયાન બાળકને પૂરતું પોષણ ન મળે તો તેનાથી વૃદ્ધિમાં વિલંબ, રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો અને કુપોષણ જેવી સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

શિશુ અને બાળકોને પોષણની જરૂર શા માટે પડે છે

શિશુ અને બાળકોને નીચેના કારણોસર યોગ્ય પોષણની જરૂર પડે છે:

• શરીરની ઝડપી વૃદ્ધિ માટે

• મગજના વિકાસ માટે

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારવા માટે

• તંદુરસ્ત હાડકાં અને દાંત માટે

• ઊર્જા માટે

• શારીરિક અને માનસિક વિકાસ માટે

શિશુ અને બાળકો માટે જરૂરી મુખ્ય પોષક તત્વો

શિશુ અને બાળકો માટે નીચેના મુખ્ય પોષક તત્વો જરૂરી છે:

• કાર્બોહાઈડ્રેટ

• પ્રોટીન

• ચરબી

• વિટામિન

• ખનિજ

• પાણી

  
  

1. કાર્બોહાઈડ્રેટ (Carbohydrates)

કાર્બોહાઈડ્રેટ શરીરને ઊર્જા આપનાર મુખ્ય પોષક તત્વ છે.

કાર્ય

• શરીરને ઊર્જા આપે છે

• મગજના કાર્ય માટે મહત્વપૂર્ણ છે

• શરીરની દૈનિક પ્રવૃત્તિ માટે મદદરૂપ છે

સ્ત્રોત

• માતાનું દૂધ

• અનાજ (ચોખા, ઘઉં)

• બટાટા

• ફળ

2. પ્રોટીન (Proteins)

પ્રોટીન શરીરના વૃદ્ધિ અને ટીસ્યુના નિર્માણ માટે જરૂરી છે.

કાર્ય

• શરીરના કોષો અને ટીસ્યુ બનાવે છે

• શરીરના વિકાસમાં મદદ કરે છે

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે

સ્ત્રોત

• માતાનું દૂધ

• દાળ

• દૂધ અને દૂધ ઉત્પાદનો

• ઈંડા

3. ચરબી (Fats)

ચરબી ઊર્જાનો સંગ્રહ કરે છે અને શરીરને ગરમી આપે છે.

કાર્ય

• વધુ ઊર્જા આપે છે

• મગજના વિકાસમાં મદદ કરે છે

• ફેટ સોલ્યુબલ વિટામિન (A, D, E, K)ના શોષણમાં મદદ કરે છે

સ્ત્રોત

• માતાનું દૂધ

• ઘી

• તેલ

• નટ્સ

4.વિટામિન (Vitamins)

વિટામિન શરીરના વિવિધ કાર્ય માટે જરૂરી સૂક્ષ્મ પોષક તત્વો છે.

મુખ્ય વિટામિન અને તેમનું કાર્ય

Vitamin A

• આંખોના આરોગ્ય માટે મહત્વપૂર્ણ

• ચેપથી સુરક્ષા આપે છે

Vitamin D

• હાડકાં અને દાંતના વિકાસ માટે જરૂરી

Vitamin C

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધારે છે

• ઘા વહેલી સાજા કરવામાં મદદ કરે છે

Vitamin B Complex

• ઊર્જા ઉત્પન્ન કરવામાં મદદ કરે છે

• નર્વસ સિસ્ટમ માટે મહત્વપૂર્ણ

5. ખનિજ તત્વો (Minerals)

ખનિજ તત્વો શરીરના વિકાસ માટે જરૂરી છે.

મહત્વપૂર્ણ ખનિજ

Iron (લોહ)

• હિમોગ્લોબિન બનાવવામાં મદદ કરે છે

• એનિમિયા અટકાવે છે

Calcium

• હાડકાં અને દાંત મજબૂત બનાવે છે

Iodine

• થાઇરોઇડ ગ્રંથીના કાર્ય માટે જરૂરી

Zinc

• વૃદ્ધિ અને રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં મદદ કરે છે

6. પાણી (Water)

પાણી શરીરના તમામ મેટાબોલિક પ્રક્રિયામાં મહત્વપૂર્ણ છે.

કાર્ય

• શરીરનું તાપમાન નિયંત્રિત કરે છે

• પાચન પ્રક્રિયામાં મદદ કરે છે

• પોષક તત્વોને શરીરમાં પહોંચાડે છે

શિશુ માટે પોષણ જરૂરિયાત (Infants)

WHO Guideline મુજબ:

જન્મથી 6 મહિના

• માત્ર માતાનું દૂધ (Exclusive Breastfeeding)

• તેમાં તમામ જરૂરી પોષક તત્વો હોય છે

6 મહિના પછી

• Complementary feeding શરૂ કરવું

• સાથે સ્તનપાન ચાલુ રાખવું

1–5 વર્ષના બાળકો માટે પોષણ

1–5 વર્ષના બાળકોમાં વૃદ્ધિ અને વિકાસ ચાલુ રહે છે, તેથી સંતુલિત આહાર જરૂરી છે.

આહાર માં નીચેની વસ્તુઓ હોવી જોઈએ:

• અનાજ

• દાળ

• દૂધ

• ફળ

• શાકભાજી

• ઈંડા અથવા અન્ય પ્રોટીન સ્ત્રોત

WHO Guideline અનુસાર મુખ્ય મુદ્દા

• પ્રથમ 6 મહિના માત્ર સ્તનપાન

• 6 મહિના પછી પૂરક આહાર શરૂ કરવો

• 2 વર્ષ અથવા વધુ સમય સુધી સ્તનપાન ચાલુ રાખવું

• સંતુલિત આહાર આપવો

• સ્વચ્છતા જાળવવી

કુપોષણના પરિણામ

જો બાળકને યોગ્ય પોષણ ન મળે તો નીચેની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• વૃદ્ધિમાં વિલંબ

• વજન ઓછું રહેવું

• વારંવાર ચેપ થવો

• શારીરિક અને માનસિક વિકાસમાં અવરોધ

ANM / Health Workerની ભૂમિકા

ANM શિશુ અને બાળકના પોષણ સુધારવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય જવાબદારીઓ

• માતાને યોગ્ય પોષણ વિશે શિક્ષણ આપવું

• સ્તનપાનને પ્રોત્સાહન આપવું

• Complementary feeding વિશે માર્ગદર્શન આપવું

• કુપોષિત બાળકોની ઓળખ કરવી

• પોષણ કાર્યક્રમો વિશે માહિતી આપવી

• વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ કરવું

(3) Complementary Feeding (પૂરક આહાર)

Critical Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને અર્થ

1. Complementary Feeding (પૂરક આહાર)

6 મહિના પછી બાળકને માતાના દૂધ સાથે વધારાના ખોરાક આપવાની પ્રક્રિયાને પૂરક આહાર કહે છે.

2. Weaning (સ્તનપાનમાંથી ધીમે ધીમે છોડાવવાની પ્રક્રિયા)

બાળકને માત્ર સ્તનપાનમાંથી ધીમે ધીમે અન્ય ખોરાક તરફ લાવવાની પ્રક્રિયા.

3. Balanced Diet (સંતુલિત આહાર)

શરીરને જરૂરી તમામ પોષક તત્વો યોગ્ય પ્રમાણમાં હોય તેવો આહાર.

4. Malnutrition (કુપોષણ)

શરીરને પૂરતું અથવા યોગ્ય પોષણ ન મળવાથી થતી સ્થિતિ.

5. Nutrient Density (પોષક તત્વોની ઘનતા)

ઓછી માત્રામાં વધુ પોષક તત્વો ધરાવતો ખોરાક.

6. Feeding Frequency (ખોરાક આપવાની આવર્તન)

બાળકને દિવસમાં કેટલોક વખત ખોરાક આપવો.

7. Hygiene (સ્વચ્છતા)

ખોરાક તૈયાર કરતી વખતે અને બાળકને ખવડાવતા સમયે સ્વચ્છતા જાળવવાની પ્રક્રિયા.

(3)Complementary Feeding (પૂરક આહાર)

બાળકના જન્મ પછીના પ્રથમ 6 મહિના સુધી માત્ર સ્તનપાન (Exclusive Breastfeeding) પૂરતું પોષણ આપે છે.

પરંતુ 6 મહિના પછી બાળકની વૃદ્ધિ ઝડપથી વધે છે અને માત્ર માતાનું દૂધ બાળકની પોષણ જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે પૂરતું નથી રહેતું. તેથી આ સમયે બાળકને માતાના દૂધ સાથે અન્ય ખોરાક આપવાની જરૂર પડે છે.

આ વધારાના ખોરાકને Complementary Feeding (પૂરક આહાર) કહેવામાં આવે છે.

WHO મુજબ પૂરક આહાર યોગ્ય સમય પર શરૂ કરવો ખૂબ જ જરૂરી છે, કારણ કે મોડું અથવા ખોટી રીતે પૂરક આહાર આપવાથી કુપોષણ અને વૃદ્ધિમાં વિલંબ થઈ શકે છે.

Complementary Feedingની વ્યાખ્યા

Complementary Feeding એટલે 6 મહિના પછી 

બાળકને માતાના દૂધ સાથે વધારાનો પૌષ્ટિક ખોરાક આપવાની પ્રક્રિયા.

આ દરમિયાન:

• સ્તનપાન ચાલુ રહે છે

• સાથે બાળકને અર્ધઘન અથવા ઘન ખોરાક આપવામાં આવે છે

Complementary Feeding શરૂ કરવાનો યોગ્ય સમય

WHO Guideline મુજબ:

• બાળક 6 મહિના (180 દિવસ) પૂર્ણ કરે ત્યારે પૂરક આહાર શરૂ કરવો

• માતાનું દૂધ ચાલુ રાખવું

• 2 વર્ષ અથવા તેથી વધુ સમય સુધી સ્તનપાન ચાલુ રાખવું

Complementary Feedingના મુખ્ય હેતુ

પૂરક આહાર શરૂ કરવાનો મુખ્ય હેતુ નીચે મુજબ છે:

• બાળકની વધતી પોષણ જરૂરિયાત પૂરી કરવી

• બાળકની વૃદ્ધિ અને વિકાસ સુધારવો

• કુપોષણ અટકાવવું

• બાળકને વિવિધ પ્રકારના ખોરાકની ટેવ પાડવી

Complementary Feedingના સિદ્ધાંતો

WHO અનુસાર યોગ્ય પૂરક આહાર માટે નીચેના સિદ્ધાંતો મહત્વપૂર્ણ છે:

1. સમયસર શરૂઆત (Timely introduction)

• 6 મહિના પછી પૂરક આહાર શરૂ કરવો

2. પૂરતું પોષણ (Adequate nutrition)

• ખોરાકમાં પૂરતા પોષક તત્વો હોવા જોઈએ

3. સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ (Safe and hygienic)

• ખોરાક તૈયાર કરતી વખતે સ્વચ્છતા જાળવવી

4. યોગ્ય રીતે ખવડાવવું (Proper feeding practices)

• બાળકને ધીમે ધીમે અને પ્રેમથી ખવડાવવું

પૂરક આહારના પ્રકાર

બાળકને શરૂઆતમાં સરળતાથી પચી શકે તેવો ખોરાક આપવો જોઈએ.

શરૂઆતમાં આપતા ખોરાક

• પાતળી ખીચડી

• દાળનું પાણી

• ચોખાનો લાપસી

• મસળેલા ફળ

• મસળેલા શાકભાજી

પછી ધીમે ધીમે

• ઘાટું ખોરાક

• અર્ધઘન ખોરાક

• સામાન્ય પરિવારનો ખોરાક

Complementary Feedingની આવર્તન (Feeding Frequency)

WHO Guideline અનુસાર:

6–8 મહિના

• દિવસમાં 2–3 વખત પૂરક આહાર

• સાથે સ્તનપાન

9–11 મહિના

• દિવસમાં 3–4 વખત ખોરાક

• સાથે નાસ્તો

12–24 મહિના

• દિવસમાં 3–4 વખત ખોરાક

• 1–2 વખત નાસ્તો

Complementary Feeding દરમિયાન ધ્યાન રાખવાની બાબતો

• ખોરાક તાજો અને સ્વચ્છ હોવો જોઈએ

• ખોરાક નરમ અને સરળતાથી પચી શકે તેવો હોવો જોઈએ

• બાળકને બળજબરીથી ખવડાવવું નહીં

• બાળકના ભૂખના સંકેત ઓળખવા

• બાળકને ચમચી અથવા વાટકી વડે ખવડાવવું.

પૂરક આહાર ન આપવાથી થતી સમસ્યાઓ

જો યોગ્ય સમયે પૂરક આહાર શરૂ ન કરવામાં આવે તો નીચેની સમસ્યાઓ થઈ શકે છે:

• કુપોષણ

• વૃદ્ધિમાં વિલંબ

• વજન ઓછું રહેવું

• રોગપ્રતિકારક શક્તિમાં ઘટાડો

• વારંવાર ચેપ થવો

Complementary Feedingમાં સામાન્ય ભૂલો

• 6 મહિના પહેલા ખોરાક શરૂ કરવો

• ખૂબ પાતળો ખોરાક આપવો

• ખોરાકની આવર્તન ઓછી રાખવી

• ખોરાકમાં પોષક તત્વો ઓછા હોવા

• સ્વચ્છતા ન જાળવવી

ANM / Health Workerની ભૂમિકા

ANM અથવા આરોગ્ય કર્મચારીઓ પૂરક આહાર વિશે જાગૃતિ લાવવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય જવાબદારીઓ

• માતાને 6 મહિના પછી પૂરક આહાર વિશે માર્ગદર્શન આપવું

• યોગ્ય ખોરાક પસંદ કરવા મદદ કરવી

• સ્વચ્છતા વિશે શિક્ષણ આપવું

• બાળકની વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ કરવી

• કુપોષણના કેસ ઓળખવા અને રેફર કરવું

• ICDS અને પોષણ કાર્યક્રમ વિશે માહિતી આપવી

(4) Problems of Feeding (શિશુ અને બાળકોમાં ખોરાક સંબંધિત સમસ્યાઓ)

Critical Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને અર્થ

1. Feeding (ખવડાવવાની પ્રક્રિયા)

બાળકને પોષણ માટે ખોરાક અથવા દૂધ આપવાની પ્રક્રિયા.

2. Feeding Problems (ખોરાક સંબંધિત સમસ્યાઓ)

બાળકને યોગ્ય રીતે ખોરાક ન મળવો અથવા ખોરાક લેતા સમયે થતી મુશ્કેલીઓ.

3. Malnutrition (કુપોષણ)

શરીરને જરૂરી પોષક તત્વો પૂરતા પ્રમાણમાં ન મળવાથી થતી સ્થિતિ.

4. Regurgitation (દૂધ પાછું આવવું)

બાળક દૂધ પીધા પછી થોડું દૂધ મોઢામાંથી પાછું બહાર કાઢે તે સ્થિતિ.

5. Vomiting (ઉલટી)

પેટમાં રહેલો ખોરાક અથવા દૂધ જોરથી બહાર આવી જવું.

6. Colic (પેટમાં દુખાવો)

શિશુમાં પેટમાં ગેસ અથવા દુખાવાને કારણે વારંવાર રડવાની સ્થિતિ.

7. Bottle Feeding (બોટલ દ્વારા દૂધ આપવું)

બોટલ અને નીપલ વડે બાળકને દૂધ આપવાની પદ્ધતિ.

8. Food Refusal (ખોરાક ન લેવો)

બાળક ખોરાક લેવા માટે ઇનકાર કરે તે સ્થિતિ.

Problems of Feeding (ખોરાક સંબંધિત સમસ્યાઓ)

શિશુ અને નાના બાળકોમાં ખોરાક સંબંધિત સમસ્યાઓ સામાન્ય રીતે જોવા મળે છે. ખોટી ખવડાવવાની પદ્ધતિ, અયોગ્ય ખોરાક, સ્વચ્છતાનો અભાવ અથવા આરોગ્ય સમસ્યાઓના કારણે આવી સમસ્યાઓ થાય છે.

જો ખોરાક સંબંધિત સમસ્યાઓ સમયસર ઓળખી અને યોગ્ય રીતે સંભાળી ન લેવામાં આવે તો બાળકમાં કુપોષણ, વૃદ્ધિમાં વિલંબ અને આરોગ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

તેથી ANM અને આરોગ્ય કર્મચારીઓ માટે feeding problems વિશે જાણવું ખૂબ જ જરૂરી છે.

શિશુ અને બાળકોમાં સામાન્ય Feeding Problems

શિશુ અને બાળકોમાં સામાન્ય રીતે નીચેની ખોરાક સંબંધિત 

સમસ્યાઓ જોવા મળે છે:

• સ્તનપાનમાં મુશ્કેલી

• દૂધ પાછું આવવું (Regurgitation)

• ઉલટી (Vomiting)

• પેટમાં દુખાવો (Colic)

• ખોરાક ન લેવો (Food refusal)

• બોટલ ફીડિંગ સંબંધિત સમસ્યાઓ

• કુપોષણ

  
  

1. સ્તનપાનમાં મુશ્કેલી

કેટલાક શિશુઓમાં સ્તનપાન દરમિયાન મુશ્કેલીઓ જોવા મળે છે.

કારણ

• બાળક યોગ્ય રીતે સ્તન પકડતું નથી

• માતામાં દૂધ ઓછું આવવું

• માતાના સ્તનમાં દુખાવો અથવા ચેપ

• બાળક બીમાર હોવું

અસર

• બાળકને પૂરતું પોષણ મળતું નથી

• બાળકનું વજન ઓછું રહે છે

નિવારણ

• માતાને યોગ્ય સ્તનપાન ટેકનિક શીખવવી

• બાળકને યોગ્ય સ્થિતિમાં દૂધ પીવડાવવું

• Breastfeeding counselling આપવું

2. Regurgitation (દૂધ પાછું આવવું)

બાળક દૂધ પીધા પછી થોડું દૂધ મોઢામાંથી બહાર કાઢે છે.

કારણ

• બાળક વધારે દૂધ પી જાય

• હવામાં ગેસ ભરાઈ જવું

• બાળકને તરત સુવડાવી દેવું

સંભાળ

• દૂધ પીધા પછી બાળકને થોડા સમય માટે સીધું રાખવું

• Burping કરાવવું

• એક વખતમાં ઓછું દૂધ આપવું

3. Vomiting (ઉલટી)

કેટલાક શિશુઓમાં દૂધ અથવા ખોરાક લીધા પછી ઉલટી થઈ શકે છે.

કારણ

• વધારે ખોરાક આપવો

• ચેપ અથવા બીમારી

• પાચન સમસ્યા

સંભાળ

• ખોરાક ધીમે ધીમે આપવો

• બાળકને સ્વચ્છ ખોરાક આપવો

• જરૂરી હોય તો ડૉક્ટર પાસે રેફર કરવું

4. Colic (પેટમાં દુખાવો)

Colic શિશુઓમાં સામાન્ય સમસ્યા છે જેમાં બાળક લાંબા સમય સુધી રડે છે.

કારણ

• પેટમાં ગેસ

• પાચન તંત્ર સંપૂર્ણ વિકસિત ન હોવું

• હવામાં ગેસ જવું

લક્ષણ

• બાળક સતત રડે

• પેટ કઠણ લાગે

• બાળક પગ વાળી લે

સંભાળ

• બાળકને Burping કરાવવું

• બાળકને આરામદાયક સ્થિતિમાં રાખવું

• માતાને યોગ્ય feeding technique શીખવવી

5. Food Refusal (ખોરાક ન લેવો)

કેટલાક બાળકો ખોરાક લેવા માટે ઇનકાર કરે છે.

કારણ

• નવા ખોરાકનો સ્વાદ અજાણ્યો હોવો

• બાળક બીમાર હોવું

• ખવડાવવાની ખોટી પદ્ધતિ.

સંભાળ

• બાળકને ધીમે ધીમે નવા ખોરાક આપવો

• બાળકને પ્રેમથી ખવડાવવું

• ખોરાકને રસપ્રદ બનાવવો

6. Bottle Feeding સંબંધિત સમસ્યાઓ

Bottle feedingના કારણે ઘણી આરોગ્ય સમસ્યાઓ થઈ શકે છે.

સમસ્યાઓ

• ડાયરીયા

• ચેપ

• દાંતની સમસ્યાઓ

• કુપોષણ

નિવારણ

• શક્ય હોય ત્યાં સુધી Bottle feeding ટાળવું

• Cup અને spoon વડે ખોરાક આપવો

• સ્વચ્છતા જાળવવી

7. Malnutrition (કુપોષણ)

જો બાળકને પૂરતું પોષણ ન મળે તો કુપોષણ થઈ શકે છે.

કારણ

• અયોગ્ય ખોરાક

• ખોરાકની ઓછી માત્રા

• વારંવાર ચેપ

પરિણામ

• વૃદ્ધિમાં વિલંબ

• વજન ઓછું રહેવું

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઘટે છે.

Feeding Problemsના નિવારણ માટે પગલાં

• જન્મ પછી તરત સ્તનપાન શરૂ કરવું

• પ્રથમ 6 મહિના માત્ર સ્તનપાન

• 6 મહિના પછી યોગ્ય પૂરક આહાર

• સ્વચ્છતા જાળવવી

• બાળકની વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ કરવી.

ANM / Health Workerની ભૂમિકા

ANM Feeding Problemsને ઓળખવા અને નિવારણ માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય જવાબદારીઓ

• માતાને યોગ્ય feeding practices વિશે શિક્ષણ આપવું

• Breastfeeding counselling આપવું

• Complementary feeding વિશે માર્ગદર્શન આપવું

• Feeding problemsની ઓળખ કરવી

• કુપોષિત બાળકોને રેફર કરવું

• વૃદ્ધિ મોનીટરીંગ કરવું

(5) Breastfeeding Counselling (સ્તનપાન માર્ગદર્શન)

Critical Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને અર્થ)

1. Counselling (માર્ગદર્શન)

વ્યક્તિને યોગ્ય માહિતી, સહાય અને સલાહ આપવાની પ્રક્રિયા.

2. Breastfeeding (સ્તનપાન)

માતાના સ્તનમાંથી બાળકને સીધું દૂધ પીવડાવવાની પ્રક્રિયા.

3. Breastfeeding Counselling (સ્તનપાન માર્ગદર્શન)

માતાને સ્તનપાન વિશે યોગ્ય માહિતી, સહાય અને પ્રોત્સાહન આપવાની પ્રક્રિયા.

4. Lactation (દૂધ ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા)

માતાના સ્તનમાં દૂધ બનવાની અને બહાર આવવાની પ્રક્રિયા.

5. Colostrum (પહેલું દૂધ)

જન્મ પછીના પ્રથમ દિવસોમાં આવતું પીળાશવાળું દૂધ જે બાળક માટે ખૂબ પૌષ્ટિક હોય છે.

6. Demand Feeding (બાળકની માંગ પ્રમાણે દૂધ આપવું)

બાળક જ્યારે ભૂખ લાગે ત્યારે તેને દૂધ આપવાની પદ્ધતિ.

7. Exclusive Breastfeeding (માત્ર સ્તનપાન)

જન્મ પછીના પ્રથમ 6 મહિના સુધી બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ આપવું.

Breastfeeding Counselling (સ્તનપાન માર્ગદર્શન)

સ્તનપાન બાળક માટે સૌથી ઉત્તમ અને કુદરતી ખોરાક છે. પરંતુ ઘણી માતાઓને સ્તનપાન વિશે પૂરતી માહિતી ન હોવાના કારણે તેઓ યોગ્ય રીતે સ્તનપાન કરાવી શકતી નથી.

આ પરિસ્થિતિમાં Breastfeeding Counselling ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ બને છે.

સ્તનપાન માર્ગદર્શન દ્વારા માતાને સ્તનપાનના લાભ, યોગ્ય પદ્ધતિ અને સમસ્યાઓના ઉકેલ વિશે માહિતી આપવામાં આવે છે.

WHO અને UNICEF મુજબ યોગ્ય counselling દ્વારા સ્તનપાનનો દર વધારી શકાય છે અને બાળકના આરોગ્યમાં સુધારો કરી શકાય છે.

Breastfeeding Counsellingની વ્યાખ્યા

Breastfeeding Counselling એટલે માતાને સ્તનપાન વિશે યોગ્ય માહિતી, સહાય અને પ્રોત્સાહન આપવાની પ્રક્રિયા.

આ પ્રક્રિયામાં આરોગ્ય કર્મચારીઓ માતાને:

• યોગ્ય સ્તનપાન ટેકનિક શીખવે

• સમસ્યાઓનો ઉકેલ આપે

• સ્તનપાન ચાલુ રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે

Breastfeeding Counsellingના હેતુ

સ્તનપાન માર્ગદર્શનના મુખ્ય હેતુ નીચે મુજબ છે:

• માતાને સ્તનપાનનું મહત્વ સમજાવવું

• Exclusive breastfeedingને પ્રોત્સાહિત કરવું

• Colostrum આપવાનું મહત્વ સમજાવવું

• યોગ્ય સ્તનપાન ટેકનિક શીખવવી

• Feeding problemsનું નિવારણ કરવું

Breastfeeding Counselling આપવાનો યોગ્ય સમય

Breastfeeding counselling નીચેના તબક્કાઓમાં આપવામાં આવે છે:

1. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન (Antenatal period)

• ગર્ભવતી મહિલાને સ્તનપાન વિશે શિક્ષણ આપવું

• સ્તનપાનના લાભ સમજાવવું

• Colostrumનું મહત્વ સમજાવવું

2. પ્રસૂતિ પછી (Postnatal period)

• જન્મ પછી 1 કલાકમાં સ્તનપાન શરૂ કરાવવું

• માતાને યોગ્ય સ્થિતિ શીખવવી

• બાળકને યોગ્ય રીતે સ્તન પકડતા શીખવવું

3. શિશુ સંભાળ દરમિયાન

• માતાને feeding problems વિશે માર્ગદર્શન આપવું

• Complementary feeding વિશે માહિતી આપવી

Breastfeeding Counsellingના મુખ્ય મુદ્દા

સ્તનપાન માર્ગદર્શન દરમિયાન નીચેના મુદ્દા સમજાવવાના હોય છે:

1. Early initiation of breastfeeding

• જન્મ પછી 1 કલાકની અંદર સ્તનપાન શરૂ કરવું

2. Colostrumનું મહત્વ

• બાળકને પહેલું દૂધ આપવું

• તેને ફેંકી દેવું નહીં

3. Exclusive breastfeeding

• પ્રથમ 6 મહિના સુધી માત્ર સ્તનપાન

4. Demand feeding

• બાળક જ્યારે ભૂખ લાગે ત્યારે દૂધ આપવું

5. Bottle feeding ટાળવું

• બોટલ ફીડિંગથી ચેપનો ખતરો વધે છે

યોગ્ય સ્તનપાન ટેકનિક

Breastfeeding counselling દરમિયાન માતાને યોગ્ય ટેકનિક શીખવવી જરૂરી છે.

યોગ્ય સ્થિતિ

• માતા આરામદાયક સ્થિતિમાં બેસે

• બાળકનું માથું અને શરીર સીધી લાઇનમાં હોવું જોઈએ

• બાળક મોઢું પૂરતું ખોલે

• સ્તનનો મોટો ભાગ મોઢામાં લે

આથી બાળકને પૂરતું દૂધ મળે છે.

Breastfeeding Counselling દરમિયાન સંચાર કૌશલ્ય

Counselling કરતી વખતે આરોગ્ય કર્મચારીએ નીચેના કૌશલ્યો ઉપયોગમાં લેવા જોઈએ:

• માતાની વાત ધ્યાનથી સાંભળવી

• સરળ ભાષામાં સમજાવવું

• માતાને આત્મવિશ્વાસ આપવો

• સકારાત્મક પ્રોત્સાહન આપવું

Breastfeeding Counsellingના લાભ

Breastfeeding counsellingના ઘણા લાભ છે:

• સ્તનપાનનો દર વધે છે

• બાળકમાં કુપોષણ ઓછું થાય છે

• માતા-બાળકનું આરોગ્ય સુધરે છે

• feeding problems ઓછા થાય છે

ANM / Health Workerની ભૂમિકા

ANM સ્તનપાન માર્ગદર્શન આપવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય જવાબદારીઓ

• ગર્ભવતી મહિલાને સ્તનપાન વિશે શિક્ષણ આપવું

• જન્મ પછી તરત સ્તનપાન શરૂ કરાવવા મદદ કરવી

• Exclusive breastfeedingને પ્રોત્સાહિત કરવું

• માતાને યોગ્ય સ્તનપાન ટેકનિક શીખવવી

• Feeding problemsનું નિવારણ કરવું

• Complementary feeding વિશે માહિતી આપવી.

(6) Infant Feeding and HIV (HIVમાં શિશુ ખોરાક વ્યવસ્થા)

Critical Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને અર્થ

1. HIV (Human Immunodeficiency Virus)

એવો વાયરસ જે માનવ શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immune System)ને નબળી બનાવે છે.

2. AIDS (Acquired Immunodeficiency Syndrome)

HIVના અંતિમ તબક્કામાં થતી ગંભીર સ્થિતિ જેમાં શરીર ચેપ સામે લડવાની ક્ષમતા ગુમાવે છે.

3. Mother to Child Transmission (MTCT)

HIV સંક્રમિત માતાથી બાળકમાં વાયરસ ફેલાવાની પ્રક્રિયા.

4. PMTCT (Prevention of Mother to Child Transmission)

માતાથી બાળકમાં HIV ફેલાવવાનું અટકાવવા માટેના પગલાં.

5. Antiretroviral Therapy (ART)

HIVના વાયરસને નિયંત્રિત કરવા માટે આપવામાં આવતી દવાઓની સારવાર.

6. Exclusive Breastfeeding

જન્મ પછીના પ્રથમ 6 મહિના સુધી બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ આપવું.

7. Replacement Feeding

માતાના દૂધના બદલે અન્ય ખોરાક અથવા દૂધ આપવાની પદ્ધતિ.

Infant Feeding and HIV

(શિશુ ખોરાક વ્યવસ્થા અને HIV)

HIV સંક્રમિત માતાથી બાળકમાં વાયરસ ફેલાવવાનો ખતરો રહે છે. આ સંક્રમણ ગર્ભાવસ્થા, પ્રસૂતિ દરમિયાન અથવા સ્તનપાન દરમિયાન થઈ શકે છે.

પરંતુ WHO મુજબ યોગ્ય સારવાર અને યોગ્ય ખોરાક વ્યવસ્થા દ્વારા માતાથી બાળકમાં HIV સંક્રમણનો ખતરો ઘણો ઓછો કરી શકાય છે.

આ માટે PMTCT કાર્યક્રમ હેઠળ ગર્ભવતી HIV પોઝિટિવ મહિલાને ART સારવાર આપવામાં આવે છે અને બાળક માટે યોગ્ય feeding practices વિશે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે છે.

HIV માતાથી બાળકમાં સંક્રમણના માર્ગ

HIV નીચેના ત્રણ તબક્કામાં બાળકમાં ફેલાઈ શકે છે:

1. ગર્ભાવસ્થા દરમિયાન

વાયરસ માતાના રક્તમાંથી પ્લેસેંટા દ્વારા બાળકમાં જઈ શકે છે.

2. પ્રસૂતિ દરમિયાન

પ્રસૂતિ સમયે માતાના રક્ત અથવા શરીરના પ્રવાહીઓના સંપર્કથી બાળકમાં સંક્રમણ થઈ શકે છે.

3. સ્તનપાન દરમિયાન

માતાના દૂધ દ્વારા પણ HIV ફેલાવાનો ખતરો રહે છે.

WHO Guideline અનુસાર Infant Feeding in HIV

WHO મુજબ HIV સંક્રમિત માતા માટે યોગ્ય feeding practices ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

મુખ્ય ભલામણ

જો માતા ART સારવાર લઈ રહી હોય, તો:

• બાળકને Exclusive Breastfeeding આપવું

• પ્રથમ 6 મહિના માત્ર સ્તનપાન

• 6 મહિના પછી Complementary feeding શરૂ કરવું

• સ્તનપાન 12 થી 24 મહિના સુધી ચાલુ રાખવું

Exclusive Breastfeedingનું મહત્વ (HIVમાં)

WHO અનુસાર HIV પોઝિટિવ માતામાં પણ Exclusive Breastfeeding સલામત માનવામાં આવે છે જો માતા 

ART સારવાર લઈ રહી હોય.

કારણ:

• બાળકને પૂરતું પોષણ મળે છે

• અન્ય ખોરાકથી ચેપનો ખતરો ઓછો રહે છે

• બાળકનું આરોગ્ય સુધરે છે

Mixed Feedingના જોખમ

Mixed feeding એટલે માતાના દૂધ સાથે અન્ય ખોરાક અથવા દૂધ આપવું.

HIV પોઝિટિવ માતામાં Mixed feeding જોખમી છે કારણ કે:

• બાળકના આંતરડાને નુકસાન થાય છે

• HIV સંક્રમણનો ખતરો વધી શકે છે

તેથી WHO અનુસાર પ્રથમ 6 મહિના સુધી માત્ર સ્તનપાન જ આપવું.

Replacement Feeding

કેટલાક કેસમાં Replacement feeding વિચારવામાં આવે છે.

પરંતુ તે ત્યારે જ શક્ય છે જ્યારે નીચેની શરતો પૂરી થાય:

• ખોરાક સ્વીકાર્ય (Acceptable) હોય

• ખોરાક સંભવિત (Feasible) હોય

• ખોરાક સસ્તું (Affordable) હોય

• ખોરાક સતત ઉપલબ્ધ (Sustainable) હોય

• ખોરાક સુરક્ષિત (Safe) હોય

આને AFASS Criteria કહેવામાં આવે છે.

જો આ શરતો પૂરી ન થાય તો સ્તનપાન વધુ સુરક્ષિત માનવામાં આવે છે.

Complementary Feeding (HIVમાં)

WHO Guideline મુજબ:

• 6 મહિના પછી પૂરક આહાર શરૂ કરવો

• સ્તનપાન ચાલુ રાખવું

• બાળકને પૌષ્ટિક અને સ્વચ્છ ખોરાક આપવો

HIV Exposureવાળા બાળકની સંભાળ

HIV પોઝિટિવ માતાના બાળકને ખાસ ધ્યાન રાખવું જરૂરી છે.

મુખ્ય પગલાં

• બાળકને HIV prophylaxis આપવી

• બાળકનું નિયમિત HIV પરીક્ષણ કરવું

• વૃદ્ધિ અને વિકાસ મોનીટરીંગ કરવું

• યોગ્ય ખોરાક આપવો

HIVમાં ખોરાક સંબંધિત સાવચેતી

• Mixed feeding ટાળવું

• સ્વચ્છતા જાળવવી

• માતા ART સારવાર નિયમિત લે

• બાળકનું આરોગ્ય નિયમિત તપાસવું.

ANM / Health Workerની ભૂમિકા

ANM HIV સંક્રમિત માતા અને બાળક માટે મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય જવાબદારીઓ

• HIV વિશે જાગૃતિ લાવવી

• PMTCT કાર્યક્રમ વિશે માહિતી આપવી

• HIV પોઝિટિવ માતાને યોગ્ય feeding practices સમજાવવી

• ART સારવાર ચાલુ રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરવું

• બાળકનું નિયમિત મોનીટરીંગ કરવું

• જરૂર પડે ત્યારે રેફર કરવું

(7) Baby Friendly Hospital Initiative (BFHI)

Critical Terms (મહત્વપૂર્ણ શબ્દો અને અર્થ

1. Baby Friendly Hospital Initiative (BFHI)

WHO અને UNICEF દ્વારા શરૂ કરાયેલ કાર્યક્રમ જે હોસ્પિટલોમાં સ્તનપાનને પ્રોત્સાહન આપવા માટે બનાવવામાં આવ્યો છે.

2. Breastfeeding (સ્તનપાન)

માતાના સ્તનમાંથી બાળકને દૂધ પીવડાવવાની પ્રક્રિયા.

3. Exclusive Breastfeeding

જન્મ પછીના પ્રથમ 6 મહિના સુધી બાળકને માત્ર માતાનું દૂધ આપવું.

4. Colostrum

જન્મ પછીના પ્રથમ દિવસોમાં આવતું પીળાશવાળું દૂધ જે બાળક માટે ખૂબ પૌષ્ટિક અને રોગપ્રતિકારક હોય છે.

5. Rooming-in

માતા અને બાળકને હોસ્પિટલમાં 24 કલાક એકસાથે રાખવાની પદ્ધતિ.

6. Lactation Management

માતાને યોગ્ય રીતે સ્તનપાન કરાવવામાં મદદ કરવા માટેની પ્રક્રિયા.

7. Early Initiation of Breastfeeding

જન્મ પછીના પ્રથમ 1 કલાકમાં સ્તનપાન શરૂ કરવું.

Baby Friendly Hospital Initiative (BFHI)

Baby Friendly Hospital Initiative (BFHI) એક આંતરરાષ્ટ્રીય કાર્યક્રમ છે જે WHO (World Health Organization) અને UNICEF દ્વારા 1991માં શરૂ કરવામાં આવ્યો હતો.

આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય હેતુ હોસ્પિટલોમાં જન્મેલા દરેક બાળકને યોગ્ય સ્તનપાન મળવાનું સુનિશ્ચિત કરવો છે.

BFHI દ્વારા હોસ્પિટલોમાં એવી નીતિઓ અને સેવાઓ વિકસાવવામાં આવે છે જે માતાને સ્તનપાન શરૂ કરવા અને ચાલુ રાખવા માટે પ્રોત્સાહિત કરે છે.

BFHIનો મુખ્ય હેતુ

Baby Friendly Hospital Initiativeના મુખ્ય હેતુ નીચે મુજબ છે:

• સ્તનપાનને પ્રોત્સાહિત કરવું

• જન્મ પછી તરત સ્તનપાન શરૂ કરવું

• Exclusive breastfeeding વધારવું

• માતા અને બાળકના આરોગ્યમાં સુધારો કરવો

• શિશુ મૃત્યુદર ઘટાડવો

BFHIનું મહત્વ

BFHI કાર્યક્રમ બાળક અને માતા બંને માટે ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

બાળક માટે લાભ

• યોગ્ય પોષણ મળે છે

• ચેપનો ખતરો ઓછો થાય છે

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ વધે છે

• વૃદ્ધિ અને વિકાસ સુધરે છે

માતા માટે લાભ

• સ્તનપાન સરળ બને છે

• માતા-બાળકનો ભાવનાત્મક સંબંધ મજબૂત બને છે

• પ્રસૂતિ પછી આરોગ્ય સુધરે છે

Ten Steps to Successful Breastfeeding

(BFHIના 10 મહત્વપૂર્ણ પગલાં)

WHO અને UNICEF દ્વારા સ્તનપાન સફળ બનાવવા માટે નીચેના 10 પગલાં સૂચવવામાં આવ્યા છે.

1. Breastfeeding policy

હોસ્પિટલમાં સ્પષ્ટ Breastfeeding policy હોવી જોઈએ.

2. Training of health staff

હોસ્પિટલના તમામ આરોગ્ય કર્મચારીઓને સ્તનપાન વિશે તાલીમ આપવી.

3. Antenatal education

ગર્ભવતી મહિલાઓને સ્તનપાનના લાભ વિશે માહિતી આપવી.

4. Early initiation of breastfeeding

જન્મ પછી પ્રથમ 1 કલાકમાં સ્તનપાન શરૂ કરવું.

5. Help mothers to breastfeed

માતાને યોગ્ય રીતે બાળકને સ્તનપાન કરાવવામાં મદદ કરવી.

6. No food or drink other than breast milk

માતાના દૂધ સિવાય બાળકને અન્ય ખોરાક અથવા પાણી આપવું નહીં.

7. Rooming-in

માતા અને બાળકને 24 કલાક સાથે રાખવા.

8. Demand feeding

બાળકની માંગ પ્રમાણે દૂધ આપવું.

9. No artificial nipples or bottles

બોટલ અને કૃત્રિમ નીપલનો ઉપયોગ ટાળવો.

Breastfeeding support groups

માતાઓને Breastfeeding support group સાથે જોડવા.

BFHI અમલ માટે જરૂરી બાબતો

BFHI સફળ બનાવવા માટે હોસ્પિટલમાં નીચેની બાબતો જરૂરી છે:

• સ્તનપાન પ્રોત્સાહિત કરતી નીતિ

• તાલીમ પ્રાપ્ત આરોગ્ય કર્મચારીઓ

• માતા માટે યોગ્ય માર્ગદર્શન

• માતા અને બાળક માટે યોગ્ય સુવિધાઓ.

BFHIના લાભ

Baby Friendly Hospital Initiativeના ઘણા લાભ છે:

• Exclusive breastfeedingનો દર વધે છે

• બાળકમાં કુપોષણ ઓછું થાય છે

• શિશુ મૃત્યુદર ઘટાડે છે

• માતા-બાળકના આરોગ્યમાં સુધારો થાય છે.

ANM / Health Workerની ભૂમિકા

ANM BFHI કાર્યક્રમના અમલમાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

મુખ્ય જવાબદારીઓ

• ગર્ભવતી મહિલાને સ્તનપાન વિશે શિક્ષણ આપવું

• જન્મ પછી તરત સ્તનપાન શરૂ કરાવવા મદદ કરવી

• Colostrumનું મહત્વ સમજાવવું

• Bottle feeding ટાળવા માટે માર્ગદર્શન આપવું

• Exclusive breastfeedingને પ્રોત્સાહિત કરવું

• Breastfeeding counselling આપવું.