UNIT-1 Concept of Disease and Illness

Syllabus topic

(1)Concept of disease.

(2)Concept and definition of illness

(3)Disease causation

(4)Classification of diseases.

UNIT – Concept of Disease and Illness

ઉપયોગમાં આવતા મહત્વના Terms and Full form

•WHO – World Health Organization – વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા

•Disease – રોગ

•Illness – બીમારીનો અનુભવ

•Health – આરોગ્ય

•Homeostasis – આંતરિક સમતુલા

•Pathogenesis – રોગ ઉત્પત્તિ પ્રક્રિયા

•Etiology – રોગનું કારણ

•Symptoms – લક્ષણો (દર્દી દ્વારા અનુભવાતી)

•Signs – ચિહ્નો (ડોક્ટર દ્વારા જોવાતા)

•Acute Disease – તીવ્ર રોગ

•Chronic Disease – દીર્ઘકાલીન રોગ

•Subacute Disease – મધ્યમ અવધિનો રોગ

•Infectious Disease – સંક્રમિત રોગ

•Non-Infectious Disease – અસંક્રમિત રોગ

•Genetic Disease – વંશાનુગત રોગ

•Deficiency Disease – પોષક તત્વોની અછતથી થતો રોગ

•Incubation Period – ગુપ્ત અવસ્થા

•Prodromal Stage – પ્રારંભિક અવસ્થા

•Acute Stage – તીવ્ર અવસ્થા

•Recovery – સાજા થવાની અવસ્થા

•Complication – જટિલતા

•Diagnosis – નિદાન

•Prognosis – રોગનું અનુમાનિત પરિણામ

•Epidemiology – રોગવિજ્ઞાન

•Epidemiological Triad – રોગ ત્રિકોણ

•Agent – રોગકારક તત્વ

•Host – આતિથ્યદાતા (માનવ શરીર)

•Environment – પર્યાવરણ

•Biopsychosocial Model – જૈવ-માનસિક-સામાજિક મોડેલ

•Lifestyle Disease – જીવનશૈલી આધારિત રોગ

•Prevention – રોકથામ

•Screening – વહેલી તપાસ

•Health Promotion – આરોગ્ય પ્રોત્સાહન

રોગ વિશે ધારણા (Concept of Disease)

Introduction (પરિચય)

રોગ એટલે માત્ર શરીરમાં તકલીફ થવી નહિ, પરંતુ શરીર, મન અને સામાજિક કાર્યક્ષમતામાં થયેલો અસામાન્ય ફેરફાર છે. જ્યારે શરીરના કોષો (Cells), તંતુઓ (Tissues), અંગો (Organs) અથવા પ્રણાલીઓ (Systems) તેમની સામાન્ય રચના (Structure) અને કાર્ય (Function) પ્રમાણે કામ ન કરે ત્યારે તે સ્થિતિને રોગ કહેવામાં આવે છે.

-વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO – World Health Organization) અનુસાર, આરોગ્ય માત્ર રોગનો અભાવ નથી પરંતુ સંપૂર્ણ શારીરિક, માનસિક અને સામાજિક સુખાકારી છે. એટલે કે, જ્યારે આ સુખાકારીમાં ખલેલ પડે ત્યારે રોગની સ્થિતિ ઊભી થાય છે.

રોગની વ્યાખ્યા (Definition of Disease)

રોગ એટલે:

-શરીર કે મનની સામાન્ય કાર્યપ્રણાલી (Normal Functioning) માં વિક્ષેપશારીરિક અથવા માનસિક અસામાન્યતા,લક્ષણો (Symptoms) અને ચિહ્નો (Signs) સાથે પ્રગટ થતી તકલીફ,આંતરિક અથવા બાહ્ય કારણોસર થતો શારીરિક-માનસિક વિકાર.

રોગના મુખ્ય લક્ષણો (Characteristics of Disease)

• હોમિઓસ્ટેસિસ (Homeostasis – શરીરની આંતરિક સમતુલા) માં ખલેલ

• કોષ સ્તરે બદલાવ (Cellular Changes)

• અંગોની કાર્યક્ષમતામાં ઘટાડો

• લક્ષણો અને ચિહ્નો દેખાવા

• શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ પર અસર

રોગ ઉત્પન્ન થવાની પ્રક્રિયા (Pathogenesis)

Pathogenesis એટલે રોગ કેવી રીતે વિકસે છે તેની પ્રક્રિયા.

આ પ્રક્રિયા સામાન્ય રીતે નીચે મુજબ હોય છે:

✓Exposure (સંપર્ક) – રોગકારક તત્વનો સંપર્ક

✓Incubation Period (ગુપ્ત અવસ્થા) – લક્ષણો દેખાયા પહેલા સમય.

✓Prodromal Stage (પ્રારંભિક લક્ષણો)

✓Acute Stage (તીવ્ર અવસ્થા)

✓Recovery / Chronic Stage (સુધાર અથવા દીર્ઘકાળીન અવસ્થા)

રોગના પ્રકાર (Classification of Disease)

1. સમયગાળા અનુસાર

• Acute Disease (તીવ્ર રોગ) – ટૂંકા સમયનો

• Chronic Disease (દીર્ઘકાલીન રોગ) – લાંબા સમયનો

• Subacute Disease – મધ્યમ સમયગાળાનો

2. કારણ મુજબ

• Infectious Disease (સંક્રમિત રોગ)

• Non-infectious Disease (અસંક્રમિત રોગ)

• Genetic Disease (વંશાનુગત રોગ)

• Deficiency Disease (પોષક તત્વોની અછતથી થતા રોગ)

3. અંગ પ્રણાલી મુજબ

• Respiratory Disease (શ્વસન તંત્ર)

• Cardiovascular Disease (હૃદય અને રક્તવાહિની)

• Gastrointestinal Disease (પાચન તંત્ર)

• Nervous System Disease (નર્વસ સિસ્ટમ)

રોગ અને આરોગ્ય વચ્ચેનો સંબંધ

રોગ અને આરોગ્ય એકબીજા સાથે જોડાયેલા છે. જ્યારે વ્યક્તિનું શરીર અને મન સંતુલિત રહે છે ત્યારે આરોગ્ય છે.

પરંતુ જ્યારે પર્યાવરણ, જીવનશૈલી, પોષણ, તણાવ, ચેપ અથવા અન્ય કારણોસર આ સંતુલન બગડે છે ત્યારે રોગ થાય છે.

ANM માટે આ સમજવું જરૂરી છે કે:

• રોગ માત્ર શારીરિક નથી

• માનસિક અને સામાજિક પરિબળો પણ જવાબદાર છે

• આરોગ્ય પ્રોત્સાહન (Health Promotion) દ્વારા રોગને રોકી શકાય

Illness વિશેનો ખ્યાલ (Concept of Illness)

Illness એટલે વ્યક્તિની પોતાની અનુભૂતિ.

રોગ (Disease) એ ડોક્ટર દ્વારા નિદાન કરાયેલ શારીરિક વિકાર છે, જ્યારે Illness એ દર્દી દ્વારા અનુભવાતી તકલીફ છે.

Disease = Medical Diagnosis

Illness = Patient Experience

Illness ની વ્યાખ્યા

Illness એ એવી સ્થિતિ છે જેમાં વ્યક્તિને શારીરિક, માનસિક અથવા સામાજિક અસ્વસ્થતા અનુભવાય અને તે પોતાને “બીમાર” માને.

Illness Behaviour (બીમારી વર્તન)

Illness Behaviour એટલે વ્યક્તિ બીમારી સમયે કેવી રીતે વર્તે છે.

• ડોક્ટર પાસે જાય કે નહીં

• ઘરેલું ઉપચાર કરે

• આરામ લે

• દવાઓ નિયમિત લે કે નહીં

આ પરિબળો સંસ્કૃતિ, શિક્ષણ, આર્થિક સ્થિતિ અને કુટુંબ પર આધારિત હોય છે.

નવા અપડેટ અને આધુનિક દૃષ્ટિકોણ

આધુનિક આરોગ્ય વિજ્ઞાન મુજબ:

• Biopsychosocial Model – રોગમાં Biological + Psychological + Social પરિબળો જવાબદાર છે.

• Lifestyle Diseases – જીવનશૈલી આધારિત રોગોમાં વધારો

• Preventive Health – રોકથામ પર વધુ ભાર

• Early Screening – વહેલી તકે નિદાન

ANM માટે મહત્વ:

• ઘર મુલાકાત દરમિયાન લક્ષણો ઓળખવા

• આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું

• રોગપ્રતિકારક કાર્યક્રમોમાં ભાગ લેવો

• પ્રાથમિક સ્તરે માર્ગદર્શન આપવુંહ