Unit:2 Infection

Infection

Syllabus Topic;

(1)Meaning and types of infection.

(2)Causes of infection

(3Classification and characteristics of micro organisms: Pathogenic and Non-pathogenic

(4)Incubation period and spread of infection

(5)transmission

(6)Factors affecting growth and destruction of microbes.

(1)Meaning and types of infection.

સંક્રમણનું અર્થ (Meaning of Infection)

સંક્રમણ એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં સૂક્ષ્મજીવો

(Microorganisms) શરીરમાં પ્રવેશ કરે છે, ત્યાં વૃદ્ધિ પામે છે અને પ્રજનન કરે છે. આ પ્રક્રિયા પછી શરીરમાં રોગના લક્ષણો દેખાઈ શકે છે અથવા ક્યારેક લક્ષણો વગર પણ સંક્રમણ રહેલું હોઈ શકે છે.

માનવ શરીર સામાન્ય રીતે જીવાણુઓ સામે રક્ષણ આપતું હોય છે, પરંતુ જ્યારે શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity) ઓછી હોય અથવા જીવાણુઓ વધારે શક્તિશાળી હોય ત્યારે તે શરીરમાં પ્રવેશીને કોષોને નુકસાન પહોંચાડે છે. WHO મુજબ, સંક્રમણના નિયંત્રણ માટે હેન્ડ હાઈજીન, રસીકરણ અને સ્વચ્છતા ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

સંક્રમણના પ્રકાર (Types of Infection)

સંક્રમણને વિવિધ રીતે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે:

1. સ્થાનિક સંક્રમણ (Local Infection)

• સંક્રમણ શરીરના એક જ ભાગમાં મર્યાદિત રહે છે

• આસપાસના ભાગોમાં ફેલાતું નથી

ઉદાહરણ: ફોડા (Abscess), ઘા પર ચેપ

2. સર્વાંગી સંક્રમણ (Systemic Infection)

• સંક્રમણ આખા શરીરમાં ફેલાય છે

• લોહી દ્વારા શરીરના વિવિધ અંગો પર અસર કરે છે

ઉદાહરણ: સેપ્ટિસેમિયા (Septicemia)

3. પ્રાથમિક સંક્રમણ (Primary Infection)

• શરીરમાં પ્રથમ વખત થયેલું સંક્રમણ

• મૂળ ચેપ

ઉદાહરણ: પ્રથમ વખત થયેલ ટીબી

4. દ્વિતીય સંક્રમણ (Secondary Infection)

• પ્રાથમિક સંક્રમણ પછી બીજું સંક્રમણ થાય

• શરીર નબળું હોવાથી થાય છે

ઉદાહરણ: ફ્લૂ પછી બેક્ટેરિયલ ઇન્ફેક્શન

5. તાત્કાલિક સંક્રમણ (Acute Infection)

• ઝડપથી શરૂ થાય છે

• ટૂંકા સમય સુધી રહે છે

ઉદાહરણ: તાવ, શરદી

6. દીર્ઘકાલીન સંક્રમણ (Chronic Infection)

• લાંબા સમય સુધી રહે છે

• ધીમે ધીમે અસર કરે છે

ઉદાહરણ: ટીબી (Tuberculosis)

7. આડ સંક્રમણ (Cross Infection)

એક વ્યક્તિમાંથી બીજી વ્યક્તિમાં ફેલાય છે

ખાસ કરીને હોસ્પિટલમાં વધુ જોવા મળે છે

ઉદાહરણ: દર્દીથી દર્દીમાં ચેપ ફેલાવું

8. હોસ્પિટલજન્ય સંક્રમણ (Nosocomial Infection)

હોસ્પિટલમાં રહેતા સમયે થયેલું સંક્રમણ

WHO મુજબ આ એક મહત્વપૂર્ણ જાહેર આરોગ્ય સમસ્યા છે

ઉદાહરણ: ICU infection

9. અવસરવાદી સંક્રમણ (Opportunistic Infection)

રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય ત્યારે થાય છે

સામાન્ય રીતે હાનિકારક ન હોય તેવા જીવાણુઓ પણ ચેપ કરે

ઉદાહરણ: HIV દર્દીઓમાં ફંગલ ઇન્ફેક્શન

(2)Causes of infection

સંક્રમણના મુખ્ય કારણો (Main Causes of Infection)

1. સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms)

આ સંક્રમણનું મુખ્ય કારણ છે.પ્રકાર:

• બેક્ટેરિયા (Bacteria)

• વાયરસ (Virus)

• ફંગસ (Fungi)

• પરોપજીવી (Parasites)

  
  

ઉદાહરણ:

TB – બેક્ટેરિયા

COVID-19 – વાયરસ

2. રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી (Low Immunity)

• શરીરની રક્ષણ શક્તિ ઓછી હોય તો ચેપ ઝડપથી થાય

• બાળકો, વૃદ્ધો, ગર્ભવતી મહિલાઓમાં વધુ જોખમ

  
  

કારણ:

અપોષણ

લાંબી બીમારી

HIV/AIDS

3. અશુદ્ધતા અને ખરાબ સ્વચ્છતા (Poor Hygiene)

કારણો:

• હાથ ન ધોવું

• ગંદુ પાણી પીવું

• ગંદુ વાતાવરણ

  
  

WHO મુજબ, હેન્ડ હાઈજીન સંક્રમણ રોકવાનો સૌથી સરળ અને અસરકારક ઉપાય છે.

4. પર્યાવરણીય પરિબળો (Environmental Factors)

ગંદુ પાણી

• કચરો અને પ્રદૂષણ

• ભેજવાળું વાતાવરણ

ઉદાહરણ:

મચ્છરથી ફેલાતા રોગો (Malaria)

5. ખુલ્લા ઘા અને ઈજા (Open Wounds & Injury)

• ત્વચા તૂટી જાય તો જીવાણુઓ સરળતાથી પ્રવેશ કરે

• યોગ્ય ડ્રેસિંગ ન કરવાથી ચેપ વધે

6. પોષણની અછત (Malnutrition)

• શરીર નબળું બને છે

• Immunity ઘટે છે

ખાસ કરીને બાળકોમાં સંક્રમણનું મુખ્ય કારણ

7. સંક્રમિત વ્યક્તિ અથવા વસ્તુનો સંપર્ક (Contact with Infection Source)

• દર્દી સાથે સીધો સંપર્ક

• દૂષિત વસ્તુઓ (Fomites)

ઉદાહરણ:

કપડા, બેડશીટ, સાધનો

8. અસુરક્ષિત પાણી અને ખોરાક (Unsafe Food & Water)

• દૂષિત ખોરાક

• ઉકાળ્યા વગરનું પાણી

ઉદાહરણ:

ડાયરીયા, ટાઈફોઈડ

9. હોસ્પિટલ સંબંધિત કારણો (Hospital-related Causes)

• સ્ટેરિલાઈઝેશનની અછત

• PPE નો યોગ્ય ઉપયોગ ન કરવો

• હાથ ધોવાની ઉણપ

(3)Classification and characteristics of micro organisms: Pathogenic and Non-pathogenic

સૂક્ષ્મજીવોનું વર્ગીકરણ અને લક્ષણો

(Classification and Characteristics of Microorganisms: Pathogenic and Non-pathogenic)

સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms) એ ખૂબ નાના જીવંત સજીવો છે, જેને આપણે ખાલી આંખથી જોઈ શકતા નથી અને માઇક્રોસ્કોપ દ્વારા જ જોઈ શકાય છે.

આમાંથી કેટલાક શરીરને નુકસાન પહોંચાડે છે (Pathogenic), જ્યારે કેટલાક લાભદાયક પણ હોય છે (Non-pathogenic).

માનવ શરીર અને પર્યાવરણમાં વિવિધ પ્રકારના સૂક્ષ્મજીવો હાજર હોય છે. બધા સૂક્ષ્મજીવો હાનિકારક નથી. WHO મુજબ, કેટલાક સૂક્ષ્મજીવો શરીર માટે લાભદાયક હોય છે, જેમ કે પાચન પ્રક્રિયામાં મદદ કરનારા બેક્ટેરિયા. જ્યારે કેટલાક જીવાણુઓ શરીરમાં પ્રવેશીને રોગ ઉત્પન્ન કરે છે, જેને પાથોજેનિક કહેવામાં આવે છે.

ANM માટે આ વિષય ખૂબ મહત્વનો છે, કારણ કે તેનાથી ચેપનો સ્ત્રોત ઓળખી શકાય છે અને યોગ્ય નિયંત્રણ પગલાં લઈ શકાય છે.

સૂક્ષ્મજીવોનું વર્ગીકરણ (Classification of Microorganisms)

સૂક્ષ્મજીવોને મુખ્યત્વે નીચે મુજબ વર્ગીકૃત કરવામાં આવે છે:

1. બેક્ટેરિયા (Bacteria)

લક્ષણો:

• એક કોષવાળા (Single cell)

• ઝડપથી વધે છે

• કેટલીક હાનિકારક, કેટલીક ઉપયોગી

ઉદાહરણ:

TB (ક્ષયરોગ)

ટાઈફોઈડ

2. વાયરસ (Virus)

લક્ષણો:

• સૌથી નાના સૂક્ષ્મજીવો

• જીવિત કોષ વિના જીવતા નથી

• હોસ્ટમાં પ્રવેશ્યા પછી જ વધે

ઉદાહરણ:

COVID-19

HIV

3. ફંગસ (Fungi)

લક્ષણો:

• ભેજવાળા સ્થળે વધે છે

• ત્વચા અને નખ પર ચેપ કરે

ઉદાહરણ:

દાદ (Ringworm)

Candida infection

4. પરોપજીવી (Parasites)

લક્ષણો:

• અન્ય જીવ પર નિર્ભર રહે છે

• પોષણ હોસ્ટમાંથી લે છે

ઉદાહરણ:

મલેરિયા (Plasmodium)

કીડા (Worm infestation)

5. રિકેટ્સિયા (Rickettsia) (ઉચ્ચ સ્તર માટે મહત્વપૂર્ણ)

લક્ષણો:

• બેક્ટેરિયા અને વાયરસ વચ્ચેના

• જીવવા માટે હોસ્ટ જરૂરી

Non-pathogenic Microorganisms (અરોગકારક સૂક્ષ્મજીવો)

વ્યાખ્યા:

જે સૂક્ષ્મજીવો રોગ ઉત્પન્ન કરતા નથી અથવા શરીર માટે લાભદાયક હોય છે.

લક્ષણો (Characteristics):

• રોગ ઉત્પન્ન કરતા નથી

• શરીરને મદદ કરે છે

• પાચન પ્રક્રિયામાં સહાય કરે

• પર્યાવરણમાં ઉપયોગી

ઉદાહરણ:

Intestinal bacteria (પાચનમાં મદદરૂપ)

Lactobacillus (દહીંમાં)

Non-pathogenic સૂક્ષ્મજીવો માનવ જીવન માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તેઓ શરીરના સંતુલન જાળવે છે અને હાનિકારક જીવાણુઓથી રક્ષણ આપે છે. ANM માટે આ જાણવું જરૂરી છે કે બધા જીવાણુઓ નુકસાનકારક નથી.

સૂક્ષ્મજીવોના સામાન્ય લક્ષણો (General Characteristics of Microorganisms)

મુખ્ય લક્ષણો (Points):

• ખૂબ નાના હોય છે (Microscopic)

• ઝડપથી વધે છે (Rapid multiplication)

• વિવિધ પરિસ્થિતિમાં જીવી શકે છે

• કેટલાક ઝેર ઉત્પન્ન કરે છે

• વિવિધ માર્ગોથી ફેલાય છે

સૂક્ષ્મજીવોની ખાસિયત એ છે કે તેઓ ઝડપથી વધે છે અને સરળતાથી ફેલાય છે, તેથી સંક્રમણ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે. આ કારણે ANM માટે સંક્રમણ નિયંત્રણ (Infection control practices) ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

✓ ઝડપી પુનરાવર્તન -Quick Revision Points

સૂક્ષ્મજીવો = માઇક્રોસ્કોપથી દેખાતા જીવ

પ્રકાર: બેક્ટેરિયા, વાયરસ, ફંગસ, પરોપજીવી

Pathogenic → રોગ કરે

Non-pathogenic → રોગ ન કરે / લાભદાયક

મુખ્ય લક્ષણ → ઝડપી વૃદ્ધિ, ફેલાવો

(4)Incubation period and spread of infection

સંક્રમણનો ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ અને ફેલાવો (Incubation Period and Spread of Infection)

ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ (Incubation Period

વ્યાખ્યા:

"સૂક્ષ્મજીવો શરીરમાં પ્રવેશ કરે તે સમયથી લઈને રોગના પ્રથમ લક્ષણો દેખાય ત્યાં સુધીનો સમય ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ કહેવાય."

• લક્ષણો દેખાતા પહેલા નો સમય

• દર્દીને પોતે બીમાર છે તે ખબર પડતી નથી

• આ સમય દરમિયાન વ્યક્તિ બીજાને ચેપ ફેલાવી શકે

• દરેક રોગ માટે અલગ અલગ સમયગાળો હોય છે

• સમયગાળો થોડા કલાકથી લઈને ઘણા દિવસો/અઠવાડિયા સુધી હોઈ શકે

  
  

ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડને અસર કરનાર પરિબળો:

• સૂક્ષ્મજીવોનો પ્રકાર અને શક્તિ

• શરીરની રોગપ્રતિકારક શક્તિ (Immunity)

• શરીરમાં પ્રવેશેલા જીવાણુઓની સંખ્યા

• વ્યક્તિની ઉંમર અને આરોગ્ય સ્થિતિ

• 
  

ઉદાહરણ (Examples):

COVID-19 → 2 થી 14 દિવસ

ખસરા (Measles) → 7 થી 10 દિવસ

ચિકનપોક્સ → 10 થી 21 દિવસ

ડાયરીયા → 1 થી 3 દિવસ

સંક્રમણનો ફેલાવો (Spread of Infection)

વ્યાખ્યા:

"સંક્રમણ એક વ્યક્તિથી બીજી વ્યક્તિ અથવા એક સ્થળથી બીજા સ્થળે ફેલાય તે પ્રક્રિયાને સંક્રમણનો ફેલાવો કહેવામાં આવે છે."

સંક્રમણનો ફેલાવો સમુદાયમાં ઝડપથી થઈ શકે છે જો યોગ્ય નિયંત્રણ ન રાખવામાં આવે. WHO મુજબ, હેન્ડ હાઈજીન, માસ્ક, સ્વચ્છ પાણી અને કચરાનો યોગ્ય નિકાલ સંક્રમણ ફેલાવો અટકાવવા માટે ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

ફેલાવાના મુખ્ય માર્ગ (Modes of Spread):

1. સીધો સંપર્ક (Direct Contact)

• દર્દી સાથે સીધો સ્પર્શ

• શરીરથી શરીર સંપર્ક

ઉદાહરણ: હાથ મિલાવવો

2. અપ્રત્યક્ષ સંપર્ક (Indirect Contact)

• દૂષિત વસ્તુઓ દ્વારા ફેલાય

• જેને fomites કહેવામાં આવે છે

ઉદાહરણ:

કપડા

બેડશીટ

સાધનો

3. હવાઈ માર્ગ (Airborne Transmission)

• ખાંસી, છીંકથી નાના કણો હવામાં ફેલાય

• લાંબા સમય સુધી હવામાં રહી શકે

ઉદાહરણ:

TB

COVID-19

4. ડ્રોપ્લેટ ઇન્ફેક્શન (Droplet Infection)

• મોટા ટીપાં દ્વારા ફેલાય

• નજીકના સંપર્કમાં ફેલાય

ઉદાહરણ:

Flu

Cold

5. ખોરાક અને પાણી દ્વારા (Food & Water)

• દૂષિત ખોરાક અને પાણીથી ચેપ ફેલાય

ઉદાહરણ:

ટાઈફોઈડ

કોલેરા

ડાયરીયા

6. વેક્ટર દ્વારા (Vector-borne Transmission)

• જીવાતો દ્વારા ચેપ ફેલાય

ઉદાહરણ:

મચ્છર → મલેરિયા

માખી → ખોરાક દૂષિત કરે

7. લોહી અને શરીરના પ્રવાહી દ્વારા (Blood & Body Fluids)

• સંક્રમિત લોહી, સીરિંજ અથવા શરીરના પ્રવાહીઓ દ્વારા

ઉદાહરણ:

HIV

Hepatitis B

સંક્રમણ ફેલાવાને અસર કરનાર પરિબળો

• ભીડવાળા વિસ્તાર (Overcrowding)

• સ્વચ્છતાની ઉણપ

• શુદ્ધ પાણીની અછત

• અપૂરતું રસીકરણ

• ગંદુ પર્યાવરણ

• આરોગ્ય શિક્ષણની અછત

સંક્રમણ ફેલાવો રોકવાના ઉપાયો (Prevention)

• નિયમિત હાથ ધોવું (Hand hygiene)

• માસ્કનો ઉપયોગ

• શુદ્ધ પાણી પીવું

• ખોરાક સારી રીતે રાંધીને ખાવું

• રસીકરણ (Immunization)

• કચરાનો યોગ્ય નિકાલ

• PPE નો ઉપયોગ (હોસ્પિટલમાં)

  
  

(5)transmission

સંક્રમણનો પ્રસાર (Transmission of Infection)

સંક્રમણનો પ્રસાર એ એવી પ્રક્રિયા છે જેમાં રોગકારક સૂક્ષ્મજીવો (Pathogens) એક સ્ત્રોતમાંથી બીજા વ્યક્તિ અથવા સમુદાયમાં ફેલાય છે. આ પ્રક્રિયા આરોગ્ય સેવાઓમાં ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે યોગ્ય નિયંત્રણ ન રાખવામાં આવે તો ચેપ ઝડપથી ફેલાઈ શકે છે અને મહામારીનું સ્વરૂપ લઈ શકે છે.

વ્યાખ્યા (Definition)

"સૂક્ષ્મજીવો એક સંક્રમિત વ્યક્તિ, વસ્તુ અથવા પર્યાવરણમાંથી બીજા વ્યક્તિના શરીરમાં પ્રવેશ કરે અને ચેપ ફેલાવે તેને સંક્રમણનો પ્રસાર (Transmission of Infection) કહેવાય."

સંક્રમણના પ્રસારના મુખ્ય પ્રકારો (Modes of Transmission)

1. સીધો પ્રસાર (Direct Transmission)

વ્યક્તિથી વ્યક્તિમાં સીધો સંપર્ક

ત્વચા, શ્લેષ્માપટલ (mucous membrane) દ્વારા ફેલાય

શરીરના પ્રવાહી (Blood, saliva) દ્વારા ચેપ ફેલાય

માતાથી બાળકમાં ગર્ભાવસ્થા અથવા પ્રસૂતિ દરમિયાન

ઉદાહરણ:

હાથ મિલાવવાથી ચેપ

ચુંબન

HIV (માતાથી બાળક)

2. અપ્રત્યક્ષ પ્રસાર (Indirect Transmission)

દૂષિત વસ્તુઓ દ્વારા ચેપ ફેલાય

આ વસ્તુઓને Fomites કહેવામાં આવે છે

હોસ્પિટલમાં આ પ્રસાર વધુ જોવા મળે છે

ઉદાહરણ:

કપડા

બેડશીટ

ઇન્સ્ટ્રુમેન્ટ્સ (સાધનો)

3. હવાઈ પ્રસાર (Airborne Transmission)

ખૂબ નાના કણો (droplet nuclei) હવામાં લાંબા સમય સુધી રહે

શ્વાસ દ્વારા શરીરમાં પ્રવેશ કરે

બંધ અને ભીડવાળા સ્થળે ઝડપથી ફેલાય

ઉદાહરણ:

TB

COVID-19

4. ડ્રોપ્લેટ પ્રસાર (Droplet Transmission)

ખાંસી, છીંક અથવા વાત કરતી વખતે મોટા ટીપાં બહાર આવે

નજીકના અંતરે (1 મીટર સુધી) ફેલાય

સીધો સંપર્ક જરૂરી હોય છે

ઉદાહરણ:

Flu

Common cold.

5. વેક્ટર દ્વારા પ્રસાર (Vector-borne Transmission)

જીવાતો અથવા પ્રાણીઓ દ્વારા ચેપ ફેલાય

વેક્ટર ચેપને એક વ્યક્તિથી બીજા સુધી લઈ જાય

પ્રકાર:

(1)Biological vector (મચ્છર)

(2)Mechanical vector (માખી)

ઉદાહરણ:

મચ્છર → મલેરિયા

માખી → ખોરાક દૂષિત

6. વાહન દ્વારા પ્રસાર (Vehicle Transmission)

દૂષિત ખોરાક, પાણી, દવા અથવા લોહી દ્વારા ચેપ ફેલાય

એક જ સ્ત્રોતથી ઘણા લોકોમાં ફેલાઈ શકે

ઉદાહરણ:

ટાઈફોઈડ

કોલેરા

ફૂડ પોઈઝનિંગ

7. લોહી અને શરીરના પ્રવાહી દ્વારા (Blood & Body Fluid Transmission)

સંક્રમિત લોહી, સીરિંજ અથવા શરીરના પ્રવાહીઓ દ્વારા

હોસ્પિટલ અને ક્લિનિકલ સેટિંગમાં વધુ જોખમ

ઉદાહરણ:

HIV/AIDS

Hepatitis B, C

8. વર્ટિકલ ટ્રાન્સમિશન (Vertical Transmission)

માતાથી બાળકમાં ચેપ ફેલાય

ગર્ભાવસ્થા, પ્રસૂતિ અથવા સ્તનપાન દરમિયાન

ઉદાહરણ:

HIV

Hepatitis B

Chain of infection

આ ચેનના કોઈપણ ભાગને તોડવાથી સંક્રમણ અટકાવી શકાય છે.

સંક્રમણના પ્રસારને અસર કરનાર પરિબળો

મુખ્ય પરિબળો:

• ભીડવાળા વિસ્તાર (Overcrowding)

• ગંદુ અને પ્રદૂષિત પર્યાવરણ

• અશુદ્ધ પાણી અને ખોરાક

• વ્યક્તિગત સ્વચ્છતાની ઉણપ

• રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી

• આરોગ્ય શિક્ષણની અછત

• હોસ્પિટલમાં Infection control નો અભાવ.

  
  

સંક્રમણનો પ્રસાર રોકવાના ઉપાયો (Prevention of Transmission)

મુખ્ય પગલાં:

• હાથ ધોવાની યોગ્ય પદ્ધતિ (Hand hygiene)

• PPE નો યોગ્ય ઉપયોગ (Mask, Gloves, Gown)

• સ્ટેરિલાઈઝેશન અને ડિસઇન્ફેક્શન

• સલામત ઈન્જેક્શન અને કચરા વ્યવસ્થાપન

• રસીકરણ (Immunization)

• દર્દીને અલગ રાખવો (Isolation/Quarantine)

• શુદ્ધ પાણી અને સ્વચ્છ ખોરાક

• આરોગ્ય શિક્ષણ આપવું

(6)Factors affecting growth and destruction of microbes.

✓ Factors affecting growth

સૂક્ષ્મજીવોનું વૃદ્ધિ અને પ્રજનન તેમના આસપાસના પર્યાવરણ પર આધારિત હોય છે. યોગ્ય પરિસ્થિતિ મળે તો તેઓ ઝડપથી વધે છે અને ચેપ ફેલાવે છે. તેથી ANM માટે આ પરિબળોને સમજવું ખૂબ જરૂરી છે.

• Factors (મુખ્ય પરિબળો)

Temperature (તાપમાન)

મધ્યમ ગરમી (20°C–40°C) સૂક્ષ્મજીવો માટે અનુકૂળ

વધારે ગરમીમાં જીવાણુઓ નાશ પામે

ઓછા તાપમાને વૃદ્ધિ ધીમી થાય

Moisture (ભેજ)

ભેજવાળું વાતાવરણ જીવાણુઓના વિકાસ માટે અનુકૂળ

સુકું વાતાવરણ વૃદ્ધિને ઘટાડે.

Nutrients (પોષક તત્ત્વો)

ખોરાક અને પોષક તત્ત્વો ઉપલબ્ધ હોય તો જીવાણુઓ ઝડપથી વધે

પ્રોટીન અને કાર્બોહાઇડ્રેટ જીવાણુઓ માટે મહત્વપૂર્ણ

Oxygen (ઓક્સિજન)

કેટલાક જીવાણુઓને ઓક્સિજન જરૂરી (Aerobic)

કેટલાક ઓક્સિજન વગર પણ જીવી શકે (Anaerobic)

pH (અમ્લતા/ક્ષારતા)

મોટાભાગના જીવાણુઓ માટે તટસ્થ pH (7) અનુકૂળ

વધારે એસિડિક અથવા ક્ષારીય પરિસ્થિતિ વૃદ્ધિ ઘટાડે

Light (પ્રકાશ)

સૂર્યપ્રકાશ (UV rays) જીવાણુઓને નાશ કરે

અંધકારમાં વૃદ્ધિ વધારે થાય

Time (સમય)

યોગ્ય પરિસ્થિતિ મળે તો સમય સાથે ઝડપથી વૃદ્ધિ થાય

Host factors (શરીરના પરિબળો)

રોગપ્રતિકારક શક્તિ ઓછી હોય તો જીવાણુઓ ઝડપથી વધે.

✓ Factors affecting destruction of microbes (સૂક્ષ્મજીવોના નાશને અસર કરનાર પરિબળો)

સૂક્ષ્મજીવોને નાશ કરવા માટે વિવિધ ભૌતિક અને રાસાયણિક પદ્ધતિઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે. હોસ્પિટલમાં ચેપ નિયંત્રણ માટે આ પરિબળો ખૂબ મહત્વપૂર્ણ છે.

• Factors (મુખ્ય પરિબળો)

Heat (ઉચ્ચ તાપમાન)

ઉકાળવું, સ્ટેરિલાઈઝેશન (Autoclaving)

ગરમીથી જીવાણુઓના પ્રોટીન નાશ પામે

Chemicals (રાસાયણિક પદાર્થો)

ડિસઇન્ફેક્ટન્ટ (Dettol, phenol)

એન્ટિસેપ્ટિક

બેક્ટેરિયા અને વાયરસને નાશ કરે

Radiation (કિરણોત્સર્ગ)

UV rays અને X-rays

જીવાણુઓના DNA ને નુકસાન પહોંચાડે

Dryness (શુષ્કતા)

પાણીના અભાવે જીવાણુઓ જીવતા નથી

સુકું વાતાવરણ વૃદ્ધિને રોકે

Sunlight (સૂર્યપ્રકાશ)

કુદરતી રીતે જીવાણુઓનો નાશ કરે

UV કિરણો અસરકારક છે

Antibiotics (એન્ટીબાયોટિક્સ)

શરીરમાં બેક્ટેરિયા નાશ કરવા માટે ઉપયોગી

ડૉક્ટરની સલાહથી જ ઉપયોગ કરવો

Filtration (છાણણી પદ્ધતિ)

પાણી અથવા હવામાંથી જીવાણુઓ દૂર કરવાં

Disinfection and Sterilization

સાધનો અને સપાટી સ્વચ્છ રાખવા માટે જરૂરી

હોસ્પિટલમાં ચેપ રોકવાનો મુખ્ય ઉપાય

Check Your Knowledge (તમારું જ્ઞાન ચકાસો)

(1)સંક્રમણ (Infection) નો સાચો અર્થ શું છે?

A) શરીરમાં પોષણની અછત થવી

B) સૂક્ષ્મજીવો શરીરમાં પ્રવેશ કરીને વૃદ્ધિ અને પ્રજનન કરે

C) માત્ર તાવ આવવો

D) માત્ર ઈજા થવી

(2)નીચેમાંથી કયું સંક્રમણ “Local Infection” નું ઉદાહરણ છે?

A) સેપ્ટિસેમિયા

B) TB

C) ફોડા (Abscess)

D) HIV

(3)સંક્રમણનું મુખ્ય કારણ શું છે?

A) પાણી પીવું

B) સૂક્ષ્મજીવો (Microorganisms)

C) ઊંઘ

D) કસરત

(4)નીચેમાંથી કયું Pathogenic સૂક્ષ્મજીવોનું લક્ષણ છે?

A) રોગ ઉત્પન્ન કરતા નથી

B) શરીરને મદદ કરે છે

C) રોગ ઉત્પન્ન કરે છે

D) પાચન સુધારે છે

(5)ઇન્ક્યુબેશન પીરિયડ એટલે શું?

A) રોગ પૂરો થવાનો સમય

B) દવા લેવાનો સમય

C) જીવાણુ પ્રવેશથી લક્ષણ દેખાય ત્યાં સુધીનો સમય

D) માત્ર તાવ આવવાનો સમય